युगले बिर्सेको जोधा कालीराम थारू

युगले बिर्सेको जोधा कालीराम थारू

८५१ दिन अगाडि

|

१६ असार २०८१

रेशम चौधरीजी चेतना भया 

रेशम चौधरीजी चेतना भया 

९११ दिन अगाडि

|

१८ वैशाख २०८१

विषय प्रवेश   रेशम चौधरीको नेतृत्वमा नागरिक उन्मुक्ति पार्टीको प्रथम महाधिवेशन टीकापुर, कैलालीमा २०८० पुस २६ देखि २८ सम्म सम्पन्न भएर केन्द्रीय समिति बन्यो । उक्त केन्द्रीय समिति हाल निर्वाचन आयोगद्वारा खारेज गरी पूर्व अध्यक्ष रञ्जिता श्रेष्ठ चौधरी र उनको कार्यसमितिलाई नै वैधता दिइयो । यो घटनाले पार्टीको आन्तरिक शक्ति संघर्षमा रञ्जिता श्रेष्ठको हात माथि परेको र दुई गुटले अलग अलग काम गर्न थालेको अवस्थामा पुर्यायो । पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले नयाँ गठबन्धन बनाएपछि अझ नाउपाभित्र खिंचलो झन् सतहमै आएको हो ।  रेशम चौधरी निर्वाचन आयोगको निर्णयविरुद्ध सर्वोच्च पुगे । कारण देखाऊ आदेश अदालतबाट जारी भयो । त्यसको जवाफ फर्काउने क्रममा रञ्जिता श्रेष्ठले सर्वोच्च अदालतबाट रेशम चौधरीको विषयमा भएको फैसला फौजदारी अभियोगमा दोषी करार गरेको र यसलाई उनले पाएको आममाफीले कैदमिनाहा सम्मको अर्थ मात्र दिने अभिव्यक्ति दिइन् । त्यसको अर्थ रेशम चौधरी राजनीतिको लागि अयोग्य ठहर्छन् । यही वयानको आधारमा नागरिक उन्मुक्ति पार्टीभित्र रेशमको अस्तित्वलाई चुनौती दिएको प्रष्ट हुन्छ । हुन त यो राजनीतिक पार्टीको बीऊसम्म अस्तित्व धारण गरेको राजनीतिशास्त्रीले स्वीकार गर्न मान्दैनन् ।  राजनीतिक खेल जोखिमयुक्त रहने गर्छ । शक्तिको संघर्षमा श्रीमान् तथा श्रीमतीको सम्बन्धले महत्व बोक्दैन । यहाँ त रेशम चौधरीले विवेक प्रयोग गर्न छाडी कार्यनीतिक चाल चल्न खोजेको मात्र देखिन्छ । कार्यनीतिक चाल परिणाम दिन असमर्थ हुँदा निराशाको अभिव्यक्ति दिने काम हुँदै आएको छ । राजनीतिमा शक्तिले ल्याउने परिणाम कार्यकर्ता तथा शुभचिन्तकको लागि अर्थपूर्ण हुनुले रेशम चौधरी थप कमजोर बन्नु नै नागरिक उन्मुक्ति पार्टीको अधोगति हो । अझ थप विग्रेर जाने अवस्था विद्यमान छ । पृष्ठभूमि  रेशम चौधरी खास गरी रेडियो पत्रकारितामा जमेको वेला रञ्जिता श्रेष्ठसंग प्रेम विवाह गरे । समय अन्तरालमा काठमाडौ, असन निवासी रञ्जिता टीकापुरको गर्मी खेप्दै जीवनको आधा उमेर विताइन् । उनी पनि श्रीमान् रेशमसंगै पत्रकारिता र पछि मिडिया व्यवस्थापनमा आफ्नो जीवन वाँच्ने तरिका रोजिन् । राजनीतिक जीवन दुवैको लागि नौलो भयो । हुन त रेशमले २०५१ सालको स्ववियु सदस्यको प्रमाण देखाउलान् तर त्यसपछि राजनीतिक जीवनभन्दा पनि व्यवसायिकता प्रमुख रह्यो । त्यसले दुइटैको जीवनलाई सहज बनाएको सत्य हो ।  पहिचानको आन्दोलनले रेशमलाई पनि छोयो । भावनात्मक अवस्था नै सही रेशम चौधरी थरुहट आन्दोलनमा सहभागीता जनाउने काममा लागे । दोश्रो संविधान सभामा सद्भावना पार्टीबाट टीकापुर क्षेत्रबाट उनी उम्मेदवार पनि भएकै हो तर सन्तोषजनक मत आएन । थरुहट थरुवान संयुक्त संघर्ष समिति २०७२ सालमा आन्दोलन शुरु गरेपश्चात टीकापुर क्षेत्रको संयोजक भएर रेशम चौधरीले विशाल आमसभा साउन २६ गते आयोजना गरे । त्यसले उनको नेतृत्वलाई स्वीकार गर्न माहोल तयार गरेको थियो ।  उनै रेशम चौधरीले टीकापुरमा २०७२ भदौ ७ गतेको विरोध कार्यक्रममा सहभागी बन्न अपील गरेका थिए, जहाँ राज्यले षड्यन्त्रमुलक ढंगले घटना घटायो । त्यसबेला थारु आन्दोलनकारी नैतिक हिसाबले कमजोर बनेका थिए भने डेढ वर्षे एक नावालकको हत्या भएको राज्य प्रायोजित घटनाले मानव अधिकारवादी संघसंस्था समेत राज्यको बोली बोल्न थालेका थिए । टीकापुर घटनापछि रेशम चौधरी भारतमा निर्वासन हुन बाध्य भए, यता थारु अगुवालाई छानि छानि मुद्दा लगाउने क्रम निरन्तर चलिरह्यो । २०७४ सालको आमनिर्वाचनमा रेशम राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा)बाट उम्मेदवार भई भारी मतले विजयी हासिल गरे । रञ्जिता श्रेष्ठलाई आफ्नो वारेस बनाएर त्यो निर्वाचनमा उतारेका रेशम निर्वाचनमा विजयी भएसंगै जिल्ला अदालत कैलालीमा आत्मसमर्पण गर्न पुगे । राजपाले रेशमलाई जेलमुक्त गर्न पटक पटक संसद अवरुद्ध गर्यो । सरकारले समेत यस विषयमा सकारात्मक हुँदै जाँदा शपथ ग्रहणसम्म गराए । दुर्भाग्य संसदमा उभिएर एक जनप्रतिनिधिको हैसियतले कहिल्यै बोल्न पाएनन् । रेशम चौधरी जेल सजाय काटिरहेकै समयमा यता छुट्टै राजनीतिक दल खोल्ने भए । अन्ततः रञ्जिता श्रेष्ठको नेतृत्वमा नागरिक उन्मुक्ति पार्टी गठन गरेर २०७९ को स्थानीय तथा आमनिर्वाचन उपयोग गरे । दुइटै निर्वाचनमा जनसमर्थन प्राप्त गरेसंगै शक्ति सन्तुलनमा आफ्नो हैसियत स्थापित गरे । राष्ट्रिय दलको मान्यता प्राप्त नगरेता पनि पार्टीको संसदमा चार सांसद तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशमा ७ जना अर्थात् निर्णायक संख्याको विधायक निर्वाचित गरे । लुम्बिनी प्रदेशमा समेत चार विधायक निर्वाचित गराएसंगै पार्टीको नेता रञ्जिता श्रेष्ठ सर्वस्वीकार्य भएको हो ।  रेशम चौधरीको बिना शर्त रिहाइको माग लिएर सडक तथा संसदमा आवाज उठ्न थालेपश्चात सर्वोच्च अदालतको फैसलाको पूर्ण पाठसमेत वाहिर नआउँदै गृहमन्त्रालयको सिफारिशमा मन्त्रीपरिषद्बाट माफी दिने निर्णय भयो । उक्त निर्णय सम्माननीय राष्ट्रपतिबाट स्वीकृत भएसंगै गणतन्त्र दिवसकै दिन उनी जेलमुक्त भए । पार्टीको संरक्षक रहेका रेशम चौधरी जीतको अनुभूत गरे । लगत्तै टीकापुरमा मारिएका इन्सपेक्टरको श्रीमतीले नेपाल सरकारको निर्णय बदर गराई पाऊँ भनि  सर्वोच्चमा मुद्दा दायर गरेको मुद्दा अदालतमा विचाराधिन छ । समस्या कहाँ छ ? पार्टी विधिले चल्नुपर्ने मान्यता त हुन्छ नै । अहिले रेशम चौधरी अथवा रञ्जिता श्रेष्ठ विधि मिचेकोले समस्या आएको बुझाइ पनि देखिन्छ । त्यसैले होला कार्यकर्ताहरु यी श्रीमान्–श्रीमती मिले मात्रै पार्टी सशक्त बन्ने भन्दैछन् । साथै भर्खरै रेशम र रञ्जिताबीच महासचिव ठाकुरसिंह थारुलाई साक्षी राखी बालुवाटारमा भएको भेटले राहत पाएको कार्यकर्तापंक्तिले महसुस गरेको छ । यो भावनात्मक पक्ष भएको बुझ्न जरुरी छ तर मुख्य विषय पार्टीको वैचारिक–सैद्धान्तिक धार स्पष्ट नहुँदा कार्यकर्ताको मनोविज्ञान खण्डित रहेको छ । वैचारिक–सैद्धान्तिक तयारी बिना मनोवैज्ञानिक आधार बन्दैन, न त अनुभूतपूर्ण आधार नै । त्यसैले, नागरिक उन्मुक्ति पार्टीभित्र समस्या मुख्य रुपमा वैचारिकीमै रहेको देखिन्छ । यो तथ्यलाई मनन गर्दा पार्टी एक ढिक्का बनाउन अब वैचारिक–सैद्धान्तिक तयारी नगरी धरै छैन ।  वैचारिक–सैद्धान्तिक तयारीबारे  नेपालको सरहदभित्र बडा नागरिक र छोटा नागरिकको अवस्थिति छ । नागरिकको समान हक संविधानले ग्यारेन्टी गरेको भन्दै गर्दा यहाँ आर्य खसको परिभाषा संविधानमा छ । त्यसैगरी, उच्च पहाडी भूगोलका पहिचानका संकेतहरु नेपाली सम्बोधन गरिए । भर्खरै सुन्तलालाई राष्ट्रिय फल घोषणा गर्न पुगेको जागजाहेर छ । यी सबका बावजुद परम्परागत संस्कृतिलाई संरक्षण गर्ने नाममा हिन्दू मठमन्दिरहरुको निर्माणसंगै तिनको आत्मगौरव बढाउने चिनारीको प्रवद्र्धन गर्न तीनै तहको सरकार क्रियाशील छन् ।  राज्य औपनिवेशिकताले पहिचानको आन्दोलनमा लागेका समुहलाई राज्यविहीन बनाएको र उनीहरुको संस्कृतिलाई वस्तुकरण गरी बजारको साधन बनाउने प्रयत्न गरे । पर्यटन प्रवद्र्धनको नाममा देशभरि नै यसको उपभोग गर्ने गरेको सर्वविदितै छ । साथै सामाजिक प्रतिरोधी क्षमता विस्तारै कमजोर बनाउने परिपाटी विकास गर्न दलाल पूँजिवाद भित्र्याएको छ । संस्कृति लुट्ने क्रमसंगै भूमिप्रति गिद्देनजर लगाए । आदिवासी जनताको भूमि र प्राकृति श्रोतसंगको सम्बन्ध पहुँचविहीन बनाएको परिवेशमा शक्तिको श्रोत हाम्रो लागि के हो खुट्याउन सक्नुपर्छ । यी सब वैचारिक–सैद्धान्तिक धाराले स्पष्ट गर्छ । कारण कार्यदिशा, रणनीति र कार्यनीति यही वैचारिकीको जगमा ठोस गर्न सघाउँछ ।  नागरिक उन्मुक्ति पार्टीले आफ्नो कित्ता स्पष्ट गर्नु परेको छ । त्यो भनेको उदारवादी धार, कम्युनिष्ट मार्क्सवादी धार अथवा पहिचानको धार के हो किटानी गर्न सक्नुपर्छ । मलाई लाग्छ, पार्टीको एजेण्डा पहिचानको धार बोकेको बुझाउँछ । त्यसो हो भने पहिचानको धार कुन वैचारिकीको जगमा व्याख्या गर्ने हो ? यो दार्शनिकीय सवालको हल खोज्न नयाँ ज्ञानमिमांशा आवश्यक पर्छ ।  तर, हाल वैकल्पिक तथा नयाँ भनिएका दलहरु समेत कि उदारवादी धार बोकेका छन् कि कम्युनिष्ट मार्क्सवादी धार । यसले अन्यौलपूर्ण भविष्यको यात्रातिर डोर्याउँदै छ । सबै दलहरु संसारभर देखिएका अन्यौलपूर्ण अवस्थाको निकास दिन नसक्ने भइसके । उदारवाद तथा कम्युनिष्ट मार्क्सवाद एक हदसम्म सिमा ‘फेस’ गर्दैछ । थप पृथ्वी माताको अधिकार संयुक्त राष्ट्रसंघले पारित गरेपश्चात शासकीय वल्र्ड अडर बदल्न शुरु गरेको छ ।  पहिचानको धारप्रति झुकाव राख्ने दलहरुसमेत एकल आयामिक तवरले व्याख्या गर्ने परम्परागत बाटो लिएपछि उनीहरुसमेत अन्यौलमा छन् । त्यसको परिणाम हो कि वैचारिक–सैद्धान्तिक पक्षलाई वेवास्ता गरेर संगठन तथा संघर्षको बुझाइमार्फत् राजनीतिक दल बनाउन प्रयत्न गर्दै आएको । यथार्थमा थारु पहिचान आन्दोलनले थरुहट तराई पार्टी तथा नागरिक उन्मुक्ति पार्टी जस्ता राजनीतिक दलको गठन गराउने काम पुरा गर्यो तर लक्ष्यविहीन देखिदा सरकारमा हानथाप बढेको स्पष्ट छ । यसले पार्टी बनाउने चाहना योजनामा बदल्न नसकेर स्वार्थ समूह बनेको ठहर भयो । रेशमजी यो विषय गहिराईमा बुझुन् । अन्त्यमा, पार्टी स्थापना गर्ने र यसलाई उद्देश्यमुलक बनाउने जिम्मेवारी नेतृत्वको हो । रञ्जिता श्रेष्ठ पार्टी अध्यक्ष हुन् । उनको सीप र क्षमता राजनीतिक शक्ति निर्माणको लागि आवश्यक ज्ञान तथा अनुभवप्राप्त विज्ञको रुपमा होइन । रेशम चौधरीले आफूलाई सक्षम मान्नु उनको कमजोरी होइन तर आउने दिनमा पार्टीलाई नयाँ दिशा प्रदान गर्न वैचारिक–सैद्धान्तिक तहमा काम गर्न सक्नैपर्छ । पार्टी अध्यक्ष पदको लागि प्रतिस्पर्धा गर्ने कामले निरन्तरता पाए भएको शक्तिसमेत खेर जाने स्थिति बन्छ । त्यसबखत आफू पनि कमजोर भएको र शक्ति संघर्षमा अर्को संकट व्यहोर्न तयार हुने हो भने रेशम चौधरीलाई योजनाविहीन ढंगले काम गर्न छुट छ ।  भावनाले नेतृत्व प्रदान गर्न कठीन छ । अर्थात् नेतृत्व नै भावनात्मक ढंगले अगाडि बढ्न थाले, जुनै बेला पनि समस्या निम्तिन सक्नेछ । त्यसबखत समस्या समाधान गर्न सक्ने ठोस उपाय उनीसंग नहुने र सिंगो संगठन निराशामा फँस्ने छ ।  राजनीतिमा परिणाम सचेत धक्काले प्राप्त गर्ने हो । त्यसैले, स्वस्फूर्ततालाई माथ गरेर सचेतताको जग हाल्न समेत वैचारिक धार स्पष्ट हुनुपर्छ । रेशम चौधरीजीलाई थाहा भएकै हुनुपर्छ कि शक्तिसंघर्ष दुइधारे तरवार हो, जहाँ सिपालु भएर चलाउन जाने विपक्षीलाई परास्त गर्न सकिन्छ, नभए आफैं रेटिन तयार हुनुपर्छ । यी दुईबाहेक अर्को विकल्प हुन्न शक्ति संघर्षमा । त्यसो हो भने रेशमजी टीकापुर थारु विद्रोहको वेला सुटुक्क मोबाइल अफ गरे जस्तो सजिलो छैन है, चेतना भया ।     

शनिश्रा महत्तमः स्वस्थ्यकर्मीसे लेके समाजसेवीसम् 

शनिश्रा महत्तमः स्वस्थ्यकर्मीसे लेके समाजसेवीसम् 

९४७ दिन अगाडि

|

१३ चैत २०८०

मानबहादुर चौधरी ‘पन्ना’ मनैन्के च्वाला एक ताल जरम पैलसे मुख जैना प्राणी हो । ओहमार मानुखके जरम पाख हम्र इ धर्तीम कुछ कर परठ । आपन बाँचल संस्कृति, सभ्यता, मूल्य, मान्यता, रहनसहन, परम्परा आदि विविध पक्षह उजागर कर्ना, संरक्षण कर्ना, पुस्तान्तरण कर्ना बहुट जरुरी रहठ । थारु कला, संस्कृति, सभ्यताके संरक्षणके लाग अहोरात्र खट्ना सकारात्मक सोचके धनी रलह शनिश्रा महत्तम । दुःखके बाट उहाँ आब इ दुनियामसे बिदा हो सेक्ल ।  वि.स. २०१२ साल असार १ गतेक दिन जन्मलक महतम वि.स. २०३७ सालम एसएलसी उत्तीर्ण कर्ल । भागीराम थारु ओ सनिसरा महतम जो सुर्खेतसे सबसे पैल्ह एसएलसी पास करुइया थारु समुदायक शैक्षिक अगुवा हुइट । आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक, शैक्षिक अवस्थाम बहुट पाछ परल थारु समुदायम असिख शिक्षा क्षेत्रम पह्र परठ कना मोडेल बन्लक महतम प्राविधिक शिक्षा सिएमए पहर्ख स्वास्थ्यकर्मीके रुपम जागिर ओहर लग्ल ।  पैल्हक समयम थारु समुदाय आपन छाइछावन् पह्रैनासे फेन काम ओहर अग्रसर करैना प्रवृत्ति रलहिन् । ऊ ब्यालाम बहुट कम मनै स्कुल जाइट । असिन ब्याला एकठो नमुनाके रुपमा आघ बर्हलक महत्तम करिब २५ बरससम जागि¥या जिन्गि पाछ निवृत्त होखन एकठो सक्रिय सामाजिक अभियन्ताके रुपम अग्रसर अगुवाई कर्टि सुर्खेती थारु समुदायह आघ बहै्रल । शनिश्रा महतम सुर्खेतके थारु इतिहासके एकठो बल्गर योद्धा रलह ।  जागिरके क्रमम थारु बस्ती रहल जिल्ला कञ्चनपुरसे दाङ जिल्लासम स्वास्थ्य क्षेत्रम ढेर समयसम सेवा कर्लक महतम आफन थारु भाषा, साहित्य, संस्कृतिके चिन्तन मनन करट ।  वि.स.२०६१ सालम थारु कल्याणकारिणी सभाके शाखा स्थापना सुर्खेतम हुइल । टब उहाँ जागिरके सिलसिलाम सुर्खेतके छिन्छुम रलह । ओहब्याला सुर्खेतसे थारु कल्याणकारिणी सभाके सबसे पैल्ह आजीवन सदस्यफे बन्ल । थारु कल्याणकारिणी सभाके मेरमेरिक कार्यक्रमम बेला बेलाम सहभागी होखन मैगर सल्लाह ओ सहयोग कर्टि अइल ।  वि.स. २०६५ साल पाछ आफन जागिर्या जीवनम करल स्वास्थ्य क्षेत्रके अनुभव, ज्ञान ओ सिपह सदुपयोग कर्टि थारु बस्ती रहल वीरेन्द्रनगर नगरपालिकाके वडा नं १० स्थित पुरान घुस्राके चोकमा मेडिकल खोल्क कुछ समय ब्यतित कर्ल । आफन समुदायम बहुत सेवामुखी ढङ्गले निस्वार्थी रुपम सेवा कर्ल । वाकर पाछ मेडिकलके जिम्मेवारी आफन छाइ, डमन्डवाह जिम्मा लगाख निरन्तर सामाजिक, सांस्कृतिक अभियानमा आघ बहर्ल । जीवनके उत्तरार्धम थारु समुदायके भासा, कला, साहित्य, मूल्य, मान्यता, रहनसहन, संस्कृतिह कसिक बचैना कना सोचले निरन्तर समाजम घुलमिल हुइ लग्ल ।  जीवन निरन्तर बहटी रना लड्या हो । जिन्गीम उभरखाभर चल्टी रहठ । भविष्य सुग्घर हुइक लाग वर्तमान जिटी हुइ परठ । उहाँ जियटसम थारु लोक कला, संस्कृति, सभ्यता बचाइक लाक समाजम फुट्ख नाहि, जुट्ख जाइ परठ कना भावना रलहिन् । ओहमार उहाँ थारु कल्याणकारिणी सभा सुर्खेतके आयोजित बैठक, भेला कार्यक्रमम सहभागी हुइना, रचनात्मक सुझाव सल्लाह डेना करठ ।  वास्टवम धन रलक किल सम्पन्नता निहो, जुन चिज रैख फेन उपयोग ओ उपलब्धि निहो ऊ धन रैख फे नि रहल बराबर हो कना भावानात्मक उच्च विचार रलक महतम सुर्खेतके ढुरखम्बा रलह । वि.स. २०७६ सालम थारु लोकलयम रलक गीत रस रस साली हमार... कना गीतके बोलम बुदबुदीम सुटिङ हुइटी रह । उ गीतके सुटिङके आतिथ्यताम आमन्त्रित शनिश्रा महतम कार्यक्रमम जो आर्थिक सहयोग कर्ना बचन डेल । उ बाटले कलाकारिनके हौसला बहर्लिन् । उहाँ रस रस साली हमार...गीतके निर्माता बन्ल ।  उहाँ बहुट इमानदार, सहयोगी, सहृदयी, निष्कपट, निस्वार्थी भावनाके व्यक्ति रलह, ओहमार कहल वचन जैह्या पूरा करट । थारु कल्याणकारिणी सभासे आयोजित मेरमेरिक कार्यक्रमके योजना, परिकल्पना कर्ना, नैतिक, भौतिक एवम् समय समयम आर्थिकसमेत सहयोग कैख थारुनके सामाजिक, सांस्कृतिक पक्षह आघ बह्राइ परठ, दस्तावेजीकरण कर परठ कैख सुर्खेतके अगुवा बुद्धिजीवीन हौसैना, कामले काम सिखाइट कहसक कर्टि जाइ सिख्टि जाइ कना उहाँक भावना रलहिन् ।  यह क्रमम वि.स. २०७७ सालके पाँच्वा थारु साहित्य राष्ट्रिय सम्मेलन सुर्खेत, सुनसरी या काठमाडौँ कर्ना कैख व्यापक बहस चलल रह । इ बाट स्वयम् पंक्तिकार महतम जीह सुनैटि कि सुर्खेत कर्ना निर्णय कराउ कल । सुर्खेत जिल्लाह राष्ट्रव्यापी रुपम थारुनके रस्टीबस्टी बा कैख चिन्हाइ पर्ना बा, सुर्खेती पहिचान देखाइ पर्ना बा । यकर लाग जसिन सहयोग फे कर्ना कैख उहाँ वचन डेल रलह । उहाँके साथ समर्थन ओ सहयोगम सुर्खेतम पाँच्वा थारु साहित्य राष्ट्रिय सम्मेलन फे कैगिल । जुन सुर्खेतके लाग ऐतिहासिक काम रह । उ सम्मेलन सफल हुइनाम उहाँक् बहुट बरा योगदान बाटिन् ।  कभुकाल नि स्वाचल शब्दले केक्रो मन जिटट् ट कभु ओह मन फे टुक्रा टुक्रा हुइट कहसक पाँच्वा थारु साहित्य राष्ट्रिय सम्मेलन पाछ थाकस सुर्खेतसे कुछ खटपट फे हुइल । सम्मेलन पाछ कुछ आर्थिक रकम बचाख थारु जर्नल प्रकाशन कर्ना योजना स्वयम् इ पंक्तिकार ओ समाजसेवी शनिश्रा महतमके रह । तर, थाकसके कुछ पदाधिकारीन उ योजना मन नि पर्लक कारन खटनपटनले उहाँक संरक्षकत्वम लौव संस्था लखागिन थारु उत्थान मञ्च जन्मल ओ वि.स. २०७८ सालम खोजमूलक थारु जर्नल लखागिन प्रकाशन हुइल ।  लखागिन जर्नल प्रकाशन कर्नाम फे महतमके बरा भारी योगदान बाटिन् । उहाँ जर्नल प्रकाशन करक लाग गाउँ गाउँम लेख रचना संकलनठेसे लौव युवा पुस्ताके लर्कन आफन थारु भासा, कला, साहित्य, संस्कृतिके ज्ञान गरिमाके व्याख्या विमर्श करठ । लखागिन जर्नल प्रकाशन कर्नाम फे महतमके बरा भारी योगदान बाटिन् । उहाँ जर्नल प्रकाशन करक लाग गाउँ गाउँम लेख रचना संकलनठेसे लौव युवा पुस्ताके लर्कन आफन थारु भासा, कला, साहित्य, संस्कृतिके ज्ञान गरिमाके व्याख्या विमर्श करठ । उहाँ जुन जुन गाउँम जाइठ, उ गाउँम घन्टौसम बहस करट । बुह्रापाका, युवा, महिला, सबजन भावनात्मक रुपम लग्लसे केल सामाजिक, सांस्कृतिक एकता हुइना ओ हमार कला संस्कृति बच्ना उहाँक् विचार रलहिन् ।  थारु समुदायके ऐतिहासिक सख्या नाच आब गाउँ गाउँसे लोप हुइटि बा । थारुनके मौलिक पहिचान ब्वाकल संस्कृति कसिक बचैना हो कना बहुट चिन्ता ओ चासो करट । विभिन्न बैठक, सभा सम्मेलनम सख्या नाचके गीत, नाच ओ पैयाके संरक्षण झट्टहे कर परल कैख थारु बुद्धिजीवी, कलाकार हुकहन दबाब डेहट । सख्या हमार पहिचान हो, इतिहास हो, हमार पुर्खनके सहिदान हो, ओहमार यकर लाग सक्कु लगानी कर्ना कार्यपत्रसहित थारु कल्याणकारिणी सभाके बैठकम एक लाख रुप्या फे डेल रलह ।  उहाँ एकदमै खरो स्वभावके रलह । उहाँक उ रुप्या प्राप्त पाछ सख्या नाच डकुमेन्ट्री निर्मानके व्यापक छलफल हुइल । उहाँक पेश करल कार्यपत्र सख्या नाच निर्माणके निर्देशन, सम्पादन, लेखन सम्पूर्ण कार्य सुर्खेतके विश्वासिलो संस्कृतिविद मानबहादुर पन्नाह अप्नेहे टोक्ल रलह । ओहअनुसार करिब दुई महिनासम व्यापक छलफल हुुइल, विचार विमर्श हुइल । अन्ततः सख्या नाच निर्मानम लग्ली । ऊ ब्याला उहाँ रातदिन घामपानी नाकैख बहुत खट्ल । मै पंक्तिकार स्वयम् ओ उहाँ जोडी गोचाली बनल रलही । हरेक गाउँबस्तीम उहाँसे डगुर्लि । करिब ८० जहनसे ज्यादा कलाकार, बुद्धिजीवी, सरोकारवालाबिच पटक पटक छलफल प्रशिक्षण पाछ करिब दुई अठजार गीत गैना दिदीबाबुन अभ्यास करैली, वाकरपाछ रेकर्ड कर्ली ।  उह क्रमम सख्या नाचसम्बन्धी एक अठवार जटि वीनपा–२ खोलिगाउँम कलाकार ओ मन्डरेन प्रशिक्षण ओ तालिम डेलि । काम दु्रतगतिम आघ बह्रैना कामम डट्ख लग्लि । २०७८ कुँवार २५ मा खोलिगाउँम सुटिङके उद्घाटन कैख छायाङ्कन कर्ना योजनामुताविक काम आघ बह्रल । इ विषयम थाकस सुर्खेत सख्या नाच निर्मानके टिमह जुन सहयोगी भूमिका निर्वाह कर पर्ना रह उ नि करल । ओह फे अन्य सुर्खेती बुद्धिजीवी कलाकार हुकहनके सहयोगले करिब ६ महिना पाछ सख्या डकुमेन्ट्री निर्मान हुइल । उहाँ निर्माणम लग्लक अपुग थप रकमके व्यवस्था कैख पूरा कर्ल । असिख सख्या नाच डकुमेन्ट्री निर्माण २०७८ म पूरा हुइल तर यकर सार्वजनिक कर्ना काम २०८० कार्तिक २५ गते एक कार्यक्रमबिच कैगिल जुन कार्यक्रमम सुर्खेतके प्राज्ञिक, दिग्गज व्यक्तित्व डा.महेन्द्रकुमार मल्ल, वरिष्ठ अधिवक्ता धु्रव कुमार श्रेष्ठ हुकहनसे रिलिज करली । अन्य जिल्लासे निर्मान हुइल सख्या नाच डकुमेन्ट्री अनौपचारिक किल डेख्जाइठ । हाल सुर्खेतसे बनल सख्या नाच गीत निर्माण विधि विधानअनुसार मौलिक पहिचान झल्कना निर्मान कर्लक ओहर्से यकर गरिमा महत्व बहुट ढेर बा ।  हरेक मनैन्के चासो ओ ज्ञानके क्षेत्र फरक रहठ । संसारम मनैन्के ड्याखल ओ भ्वागल अनुभूति फे फरक रहठ । शनिश्रा महतम आफन जन्मल, हुर्कल ठाउँ, बाँचल संस्कृति, संस्कार गीतबास मजासे अनुभूत कर्ल रलह । ओहमार उहाँ लौव युवा पुस्तन इ बाट बुझाइ पर्ना महसुस करठ । हरेक दिन औपचारिक एवम् अनौपचारिक भेटघाट छलफलम थारु कला संस्कृतिके संरक्षण, सामाजिक जागरण कसिक लन्ना कना चिन्ता ओ चासो किल नाहि कामम अग्रसर होखन सँग सँग नेङ्ना, हौसला डेना, चाहे जौन ठाउँके कार्यक्रमम पुग्ना करठ ।  उहाँ राष्ट्रिय थारु कलाकारके टिमह, थारु कल्याणकारिणी सभाके अगुवा हुकहन पद किल ओगर्ख बेठ्ठो काम फे करो कैख अर्जि करठ । उहाँ राष्ट्रिय थारु कलाकारके टिमह, थारु कल्याणकारिणी सभाके अगुवा हुकहन पद किल ओगर्ख बेठ्ठो काम फे करो कैख अर्जि करठ । हम्र थारु पछुगर्लक कारन एकापसम ग्वारा कट्ना प्रवृत्तिले हो, आब पह्रल लिखल समाज बन्टी बा, ओहमार एकजुट हुइना सन्देश डिहट । प्रतिभाशाली व्यक्ति कुछ कर्ना सोचले प्रेरित हुइठ न कि और जहनसे हट्ना या जिट्ना । वास्तवम मनैन्के सोच, व्यवहार, विचार ओ कामले महान हुइना हो । महतम ज्या बोल्ना उ काम पूरा कर्ना इमानदार योद्धा रलह । उहाँक न कुहिनसे जिट्ना लक्ष्य रलहिन् ना ट कुहिनसे हट्ना लक्ष्य रलहिन्, रलहिन् ट केबल सामाजिक, सांस्कृतिक उत्थान कर्ना, आफन लोक कला संस्कृति बचैना ।  थारु समुदायम मौलिक मन्द्रा बजैना युवा पुस्ताके कमि हर जिल्लाम बा । ओसहख सुर्खेत जिल्लाम फेन लौव पुस्ताके युवा हुक्र मन्द्रा बजैना सिप नि हुइन् । हमार पुर्खा ओरैटि जैना कला संस्कृति हेरटि जैना प्रवृत्ति बहर्टी बा । यकरलाग कुछ ट कर परल कैख उहाँ सरसल्लाहम मन्द्रा बजैना तालिम २०८० वैशाख २१ ठेसे  जेठ १ गतेसम १० डिन्या तालिमके व्यवस्था प्रदेश सरकारके सहयोगम आयोजना कैगिल । गाउँ गाउँसे मन्द्रा बजैना युवा खोज्ली, मुस्किलसे १५ जहन मन्दर्या १५ जहन नचन्या बाबुन सिखैली । इ कामम फे उहाँके अग्रसरताम सम्पन्न कर्लि । थारु वर्गभिट्टर फे मेरमेरिक थर उपथर बा । आफन आफन गोत्र थरके बारेम चासो ओ सरोकार ढैना स्वभाविक बात हो । उहाँ दहित थर भिट्टरके थारु हुइलक कारन सुर्खेती दहित थारु गोट्यार भेला, सभा सम्मेलन, तथ्याङ्क संकलनम फेन बहुट काम कर्ल बाट उहाँ । सुर्खेतम दहितोन जगैना कामम फेन उहाँ अहोरात्र खट्ल । एकठो घर बनाइ ब्याला कैयोठो सर्ज ईंट्टा फ्वार परठ । फ्वारल ईट्टाले फेन घर निर्मान हुइट, ओसहख फुटल थारुन जोर्ख सिङ्गो समाज बनैना बा कना उहाँ विचार सोचह लौव पुस्ता सिख पर्ना बा ।   सुर्खेतम माघ महोत्सव मनैना सुरुवात सबसे पैल्ह २०६१ सालम इ पंक्तिकारके अग्रसरताम कैगिल रह । हरेक बरस गाउँम किल मनैना माघ महोत्सव कार्यक्रम इ २०८० सालम माघ महोत्सव वीरेन्द्रनगरके खुला मञ्चके प्राङ्गणम कैगिल । करिब २५ गाउँक मनैनके हजारौँ हजार सङ्ख्याके उपस्थितिले इ कार्यक्रम ऐतिहासिक बन पुगल । यकर श्रेय शनिश्रा महतम जो हुइट । कार्यक्रमके लाग उहाँक खटाइ डेख्ख मै चित पर्नु । बिमार मनै फे हरदिन युवा लर्कन खरखेटन गाउँ गाउँम प्रचारप्रसार कर्ल । मै विश्रामके लाग अनुरोध कर्नु तर उहाँ मै टुहिन अन्तिम सास रहठसम साथ डिहम कैख घर बैठ नि चहल । हरेक काम सफल बनैनाम उहाँ बोली ओ व्यवहार डेखाइट । जुन हम्र अगुवाई कर्ना मनै सिख पर्ना बाट हो ।  उहाँक सपना अन्सार सुर्खेतम थारु सङ्ग्रहालयके भवन कालिमाटी गाउँम निर्मान हुइल बा । इहिह सबजन मिल्ख सजाइक लाग छलफल कैख एकजुट होखन जैना धारना कैयो बेर सार्वजनिक रुपम कचहरी बैठक उठान कर्ल बाट । उहाँक डुसर सपना थारु भासा मु जाइटा यकर दस्तावेजीकरन कर्ना नियमित थारु जर्नल पोष्टा निकर्ना ओ थारु पुस्तकालय निर्माण कर्ना जोड रलहिन् । ओहमार थारु पुस्तकालयके लाग २०७७ साल सुर्खेतम आयोजना हुइलक पाँचौ थारु साहित्य राष्ट्रिय सम्मेलनके पुस्तक प्रदर्शनीम विभिन्न जिल्लासे प्रकाशित थारु पुस्तक करिब १० हजारके पुस्तक खरिद कैख थारु कल्याणकरिणी सभाह पुस्तकालयके लाग डेल बाट ।  उहाँक् टिसर सपना रलहिन् गाउँघरम लोप हुइटि रलक कला संस्कृति जगेर्ना कैख दस्तावेजीकरण कर्ना । आफन गाउँ ठाउँम पुरान पुर्खनके बेल्सल भासाम थारु गाउँके चोकके नामाकरन कर्ना । इ कामम फे सुरुवात आफन गाउँके सुरु कैसेक्ल बाट । उहाँ यह माघक बखेरीम गाउँम जैना डग्रिम मटाँवा चोक नामाकरन कैख साइनबोर्ड गार लगा सेक्ल । ओसहख आफन ख्यालल हुर्कल खोल्ह्वा, लड्या, बन्वाके नाउँ फे थारुनके ढरल अनुसर बेल्सना ओ घर परिवार एकापसम थारु भासाम ब्वाल पर्ना आग्रह रलहिन् ।                                                                                                                                                                लेखक मानबहादुर चौधरी ‘पन्ना’ थारु पन, थारु मन थारु धनके एकीकृत कैख एकजुट हुइना कना उहाँक विचार रलहिन् ओहमार थारु समुदायम स्थापित सहकारीके एकीकरनके लाग फेन रातदिन डौर्ल । एकठो बल्गर सहकारी बनाख थारुन्के आर्थिक स्तरोन्नति कर्ना उहाँक सपना पूरा कर्ना बाँकी बा ।  अन्ततः उहाँ यी भौतिक संसार छोर्क हमहनसे बिदा हो सेक्ल । बट्ठाके तौल नप्ना पलरा फे नि रहठ । हरेक मनैन् आफन पीडा गम्हीर लागठ । आब उहाँक निधनले घरपरिवार लगायत सारा सुर्खेती थारु समुदाय एवम् शुभचिन्तक बट्ठाम बा । आब हमारठे उहाँक डेखाइल विचार, सोच ओ सपना पूरा कर्ना जिम्मेवारी आइल बा । उहाँक डेखाइल डगर ओ सपना पूरा कर सेक्लसे केल उहाँप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुइ । हम्र हमार भासा, कला, साहित्य, संस्कृति, सभ्यताके संरक्षण करक लाग मनमुटाव हटाख एक्क ठाउँम ठह्रैना जरुरी बा । हम्र आफन आफन ठाउँसे आफन समाज संस्कृतिके लाग कुछ न कुछ काम कर्बि, योगदान कर्बि कलसे किल उहाँप्रति सच्चा सम्मान हुइ सेकि ।    

रानाथारू समुदायमा अठतिस् दिनसम्म मनाइन्छ होरी त्योहार

रानाथारू समुदायमा अठतिस् दिनसम्म मनाइन्छ होरी त्योहार

९४८ दिन अगाडि

|

१२ चैत २०८०

लक्ष्मी राना  कुनै पनि समुदायको पहिचानको रूपमा त्यस समुदायको विविध संस्कार, संस्कृति र परम्पराको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको हुन्छ । रानाथारू समुदायमा मनाइने विविध चाडपर्व मध्ये होरी त्योहार पनि एक हो । अन्य समुदायमा जस्तै पश्चिम नेपालको कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लामा बसोबास गर्दै आएका रानाथारू समुदायमा पनि होली पर्वलाई होरी त्योहारको रूपमा भव्यताका साथ मनाइन्छ । सबैभन्दा ठूलो त्योहार‌ होरी रानाथारू समुदायको सबभन्दा ठुलो त्योहारको रूपमा होरी त्योहार मनाइन्छ। यो त्योहार यसर्थ ठूलो छ कि यो माघको पूर्णिमा होरीको आगमनदेखि सुरु भएर चैतको चरइँमा होरी विदाइसम्म चल्ने गर्दछ। यो बीचमा होरी स्थापनादेखि खक्डेहरासम्म अठतिस् दिन युवा युवतीहरू होरी खेल्ने गर्दछन् ।  होरी माघको पूर्णिमामा होरी स्थापना, फागु पूर्णिमामा होरी दहन, होरी पूजा, फागुको फगोहा र हटकना, खक्डेहरा‌मा समापन र चैत्रको चराइँमा होरी विदाई गरी मनाइन्छ । यी पर्व र संस्कारहरू  एक अर्कासँग अन्तरसम्बन्धित रहेका छन् र रानाथारू समुदायमा यो त्योहार लामो समयसम्म चल्ने भएकाले यो सबैभन्दा ठूलो त्योहारको रुपमा मानिन्छ । मिथक र जनविश्वास रानाथारू समुदायमा होरी मान्ने परम्परा परापूर्व कालदेखि नै रहेको पाइन्छ। यो हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित पौराणिक प्रसंगसँग जोडिएको पाइन्छ । विशेष होरीमा दुई पौराणिक प्रसङ्ग  भेटाउन सकिन्छ। पहिलो प्रसङ्गअनुसार हिरण्यकश्यपको छोरा पहिलाद (प्रह्लाद) विष्णुको ठूलो भक्त थिए तर हिरण्यकश्यप स्वयम् आफूलाई नै भगवान मान्ने गर्थे । उनी चाहन्थे कि मेरो छोरा मेरो गुणगान गाओस्, मेरो पूजा गरोस् तर प्रह्लाद विष्णुको गुणगान गर्थे, उनकै पूजा गर्थे। यो देख्न नसकेका हिरण्यकश्यप पहिलादलाई  मार्न विविध उपाय अपनाए तर सकेनन् ।  एकदिन आफ्नै बैनी होलिकालाई विष्णु भक्त पहिलादलाई मार्न पठाए । आगोबाट नमर्ने वरदान पाएकी होलिका आफ्नो भतिजलाई मार्न काखमा लिएर फागु पूर्णिमाका दिन आगोमा चिर ओढेर बस्दा त्यो चिरको शीतलताको कारणले पहिलाद बाँच्छ । तर, होलिका त्यही आगोमा जलेर मर्छे र त्यही दिनदेखि प्रत्येक वर्ष फागु पूर्णिमाका दिन साँझ होलिका दहन गरेर बिहान त्यसकै टीका लगाएर असत्यमाथि सत्यको विजयमा उत्सवको रूपमा होरी मनाउन सुरु गरियो । अर्को प्रसङ्गअनुसार द्वापरयुगमा भगवान श्रीकृष्णले फागु पूर्णिमाका दिन मथुरादेखि गोकुलसम्म गोपनीहरूसँग रंगका साथ होली खेलेका थिए । त्यस दिनदेखि फागु पूर्णिमामा अविर लगाएर होली मनाउन थालियो । यसरी घर घरमा मथुराबाट होरी आएको जनविश्वास रहेको पाईन्छ । असत्य जति शक्तिशाली बलशाली भएता पनि एक दिन सत्यको अगाडि अवश्य हार हुन्छ । फागु पूर्णिमामा आपसी रिसराग होलिकासँगै जलाएर एकापसमा सद्भाव, माया प्रेमको सम्बन्ध कायम गर्दै सहयोग र विश्वास स्थापित गर्दै होरी खेलिने जनविश्वास रहेको पाईन्छ । होरीको स्थापना माघ पूर्णिमाको दिन  गाउँको कुलदेवताको भुँइयाको नजिकमा कण्डा, दाउरा, टिटरो, मिठाई, भेँट चढाएर विधि विद्यानका साथ होरी स्थापना गरिन्छ। त्यस दिनदेखि जिन्दा होरी खेल्न सुरु हुन्छ । होरी दहन मंगलबारबाहेक अरु जुनसुकै दिन जस्तो अवस्था आउँछ, त्यस्तै साँझ या बिहान होरी दहन गरिन्छ । होरी दहन गर्न पुरुष मान्छे होरी स्थापित ठाउँमा गई चाकर या भलमन्साले घर घरबाट उठाएको भेट (पूजा सामग्री) ले पूजा गरी होरीको पुत्ला जलाउने गरिन्छ । त्यसपछि ‘होरीमा आगो लाग्यो होरीमा आगो लाग्यो’ भन्दै जोड जोडले हल्ला गर्छन् । आगो लगाएर त्यही आगो एक सासमा दगुरेर पधनाको कुँवा या नलको खाल्डोमा हाल्छन् । गदरियाका मन्त्री राना भन्छन् , ‘होरी दहन गर्दा पहिला पहिला एउटा जिउँदो चल्ला पनि जलाइन्थ्यो तर अचेल खुनको सट्टा सुपारी चढाइन्छ ।ू पुजाको लागि लगिएको मिठाइ, पुरी त्यहीँ बाँडेर खान्छन्, फिर्ता ल्याउँदैनन् ।’ होरीको टीका होरी दहनको अर्को दिन टीका हुन्छ । होरी जलाएको ठाउँमा गई त्यसमा कसैको पात हालेर त्यसको टीका लगाइन्छ र त्यसकै टीका एक अर्काको माथमा लगाएर होरीको शुभकामना साटासाट गरिन्छ । केटा मान्छे मतबरिया र केटी मान्छे छैलाको रुपमा  त्यहीँ टीका लगाएर केही समयसम्म होरी खेल्छन्  । त्यसपछि बाटोभरी गीत गाउँदै पधना या भलमन्साको घरमा आएर होरी खेल्छन् । जिन्दा होरी र मरी होरी होरी स्थापना गरेदेखि  होरी दहन नभएसम्म साँझ खाना खाएर युवा युवतीहरू डंकाको तालमा गीत गाउँदै होरी खेल्ने गर्दछन्, जसलाई जिन्दा होरी भनिन्छ भने होरी दहनको दिनदेखि खक्डेहरासम्म खेलिने होरीलाई मरी होरी भनिन्छ । होरीमा रामायण, महाभारतको कथामा आधारित गीतहरू गाउँदै ठडौवाँ होरी, मतबरिया होरी, लोहकौवाँ होरी, सादा होरी, बधाइ होरी , खिचडी होरी, गडवाली होरी यी विविध प्रकारको होरी खेलिन्छ । होरीमा पूजापाठ होरीमा पूजापाठ आआफ्नो कुलदेवता अनुसार हुने गर्छ । यो कुलदेवताको पूजा हो । कुलअनुसार पूजा फरक फरक हुने गर्दछ र यो पूजा सबैको घरमा भने हुँदैन । जसको कुलदेवता यो पूजा लिने गर्छ उसले मात्र पुज्ने गर्छ । कुलदेवताअनुसार कसैले जिन्दा होरी पूजन (होरी स्थापित गरेदेखि) गर्छ भने कसैले मरी होरी पूजन गर्छन् । पूजामा चिनी हालेर बनाएको पुरी जोडामा, घिउ, पानीले अगियारी गर्छन्  तर कसैको घरमा जुठो पर्यो या जसको घरमा कुल देवता छैन अर्थात् जो सरकार भगत छन् , तिनीहरू यो पूजा गर्दैनन् । खक्डेहरा होरी दहनको आठौं दिनमा हप्ताको जुन बार परेता पनि खक्डेहरा पर्व मनाइन्छ । खक्डेहराको दिन बिहान पाँच बजेतिर काँचो माटोको सात सात गोली (मटेंग्रा) एक एक वटा सिन्कामा उनिन्छ । माटोकै तीनवटा दियो बनाएर एक दियोमा सात प्रकारको नाज (जस्तै चना, केराउ, तोरी, मसुरो आदि) राखिन्छ । दोस्रो दियोमा कपास राखिन्छ र तेस्रोमा दियो बालिन्छ । अलिकति बैठाबन्नी (सिन्का भएको कुचो) राखी  एक खप्टोरामा ( फुटेको गाग्रोको एक अंश) राखेर साथमा एक लोटा पानी पनि लगिन्छ ।  गाउँको पधना या गाउँको ठूलो मान्छे जो पुर्खौदेखि नै खक्डेहरा फोड्ने गर्दछन्, तिनले परिहारी (हलोको तल्लो भाग), घिउ लिएर घरदेखि आउँछन् । जो जो फुटाउन जान्छन्, तिनीहरूको घरबाट एक जना जो कोही पनि दियो भएको त्यही खप्टोरा लिएर ‘आबओ रि अँधरी धुँदरी लँगडी लुली’ भन्दै गाउँको दक्षिणतिर गाउँभन्दा बाहिर जान्छन् । गाउँको ठूलोमान्छेले घर घरबाट गएको पूजाको समान एक ठाउँमा  राख्न लगाउँछन् र सबैजना त्यहाँ राखेर टाढा जान्छन् । एकजना मुख्य मान्छे खक्डेहरा फुटाउन थालेपछि असामी पछाडि फर्केर हेर्दैनन् र त्यहीँबाट होरीको विदाई पनि हुन्छ । पुर्खा भन्छन्  खक्डेहराको दिन जसको घरमा खुसी आउँछ, जस्तै कि घरमा बच्चा जन्मियो, भैँसी व्यायो अर्थात् राम्रो भयो, उसले त्यही दिनदेखि  खक्डेहरा फुटाउन थाल्छ । अनि, खक्डेहराको दिन जसको घरमा नराम्रो घटना घट्छ त्यो दिनदेखि खक्डेहरा फुटाउन  छोड्छन्  । सबैले खक्डेहरा फुटाउँदैनन् ।  फगोहा र हटकना फागुनमा फगोहाको विशेष महत्व रहन्छ । फागुमा फगोहा माग्ने‌ र फगोहा दिने एउटा संस्कार रहेको छ । फगोहा दुई थरिको चल्ने गर्दछ । पहिलो  होरी दहनदेखि खक्डेहरासम्म फगोहा माग्ने र दिने चलन रहेको छ । होरी खेल्ने युवतीहरू विहान गाउँका भलमन्सा, प्रधान, पधना, चाकर गाउँका जान्नेमान्नेको घरमा गइ फगोहा माग्ने गर्दछन् र साँझ आएर होरी खेल्ने गर्छन् ।  दोस्रो नातामा भिनाजु , नन्दुइया र मित पर्नेले होरी दहनको दिनदेखि विषेशगरी आफ्नो साली, ठकुराइन, सरहज, सैनारलाई फगोहा दिन जाने चलन रहेको पाइन्छ। त्यस्तै हटकना गर्ने पनि आपसी आत्मियता र सौहार्दताका लागि विशेष महत्व राख्दछ।  पाहुनाका लागि आज मेरो घरमा खानपिन छ भन्दै आफ्नो घरमा खानपिनको व्यवस्था बनाउनु नै हटकना हो । विशेष गरी होरीमा आफ्ना आफन्तहरूलाई आफ्नो घरमा बोलाई मिठो मिठो खानेकुराले स्वागत गरिन्छ । विशेष जसले फगोहा दिएको छ, उसलाई त अनिवार्य हुन्छ हटकना नत्र पाप लाग्छ भन्ने मान्यता रहेको छ । अचेल फगोहा दिने र हटकना खुवाउने परम्परामा भने केही कमी भने आएको देखिन्छ। होरी विदाई होरीको विदाई चैतको चराइँमा गरिन्छ। चराइँ गाउँको पूजा हो । त्यस दिन गाउँका प्रत्येक घरकाले अन्दिको मिठो भात र विशेष माछा सहितको अन्य तरकारी पकाएर सँगै लगी गाउँको बाहिर गई दिनभरी उतै बस्छन् । साँझतिर गाउँको भर्रा वा गुरुवाले पूजापाठ गरिसकेपछि सवै जना होरी खेलेर गाउँ भन्दा बाहिर ‘आज होरी गई रे बलमु परदेश’ भन्ने गीत गाउँदै होरीलाई पठाएर घर फर्किन्छन् । त्यस दिनदेखि होरी फेरि मथुरा जान्छ । यसरी वर्ष दिनपछि आएको होरी सकिन्छ। अन्तमाः रानाथारू समुदायको सबैभन्दा ठूलो त्योहारको रूपमा रहेको होरी पहिले महिना दिनसम्म नाचगान गरिन्थ्यो भने वर्तमानमा दुई तीन दिनमा सीमित भएको देखिन्छ । डिजेमा नाच्न र गाउनमा मन पराउने आजका युवाहरू आफ्नो मौलिक संस्कृतिप्रति पनि गम्भीर हुनुपर्ने देखिन्छ । अहिलेको अवस्थामा हाम्रो परम्परा मूल्य मान्यता कला संस्कृतिको जगेर्नामा युवावर्ग जागरुक भई लाग्नुपर्ने देखिन्छ ।   गदरिया, कैलाली निवासी लेखिका बैतडी, शिवनाथ– २, सर्मालीस्थित नागार्जुन माविमा शिक्षणरत हुनुहुन्छ । 

थारु आन्दोलनः  जिसकी लाठी–उसकी भैंस

थारु आन्दोलनः जिसकी लाठी–उसकी भैंस

९६७ दिन अगाडि

|

२३ फागुन २०८०

सीएन थारू थारू विद्रोहको करिब एक दशक हामी एकल आयामिक तवरले सोच्यौं । नेपालको सरहदभित्र रहेका राना थारू यही बीच आफ्नो विशिष्ट पहिचान दावी गरे । यी सब राजनीतिक खेलमा थारूले आज पराजित मानसिकता बोक्नुपर्ने हो कि सोच्ने विधि फरक ढंगले विकास गर्ने हो ? विचारणीय सवाल उठेको छ ।  अर्कोतिर थारू स्वपहिचानको आन्दोलनमा पहिलो पटक २०६५ फागुन २२ गते मानव रगतले थरुहट भूति सिञ्चित हुँदा दुई जनाले सहादात पाएका थिए । चितवनको टाँडी केन्द्र रणमैदान बनेको त्यो दिन सार्र्र्र्वभौमिकता उपर प्रश्न उठ्नु स्वभाविक थियो । तर, उत्तरको खोजी फेरि अधिकार प्राप्तिको आन्दोेलनबाटै जहाँ सचेत धक्काको परिकल्पना थिएन, शक्तिव्यूह त्यहाँ वहसको विषय थिएन ।  आज त्यसबाट पाठ सिकेर नयाँ ढंंगले राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति सम्पन्न गर्न राजनीतिक कार्यभार थपिएको छ । थारू आन्दोलनको पुनर्गठन अपरिहार्य शर्त बनेको छ । प्रहरी मारिएको उक्त थारू विद्र्र्र्रोहलाई अपराधिक गतिविधिको नजरले हेर्न मिडियाले राम्रै मलजल गरेको थियो । राज्य षड्यन्त्र पर्दाफास गर्न आवश्यक थियो तर राज्यविहीन राष्ट्र थारूहरुसँग त्यो सामथ्र्य रहेन ।  अन्ततः छानी छानी मुद्दा लगाउने र जेल चलान गर्ने अवस्था विद्यमान रह्यो । यो परिवेशले नेपालमा नश्लीय शासनसत्ता टिकाउन थप उत्साहित बनायो र यहाँका राज्य सम्भ्रान्तवर्ग जीतकोे मनस्थितिमा आफूलाई उभ्यायो । थारू लगायतका आन्दोलनरत पक्षसंग आफू मालिक रहेको बुझाईसहित व्यवहार प्रदर्शन गर्यो । रेशमलाल चौधरी सहितका बन्दीहरुको सजाय माफी गराएर थारू उपर गुण लगाएको भ्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्र्रम सिर्जना गरेको छ । थारूको परिकल्पनामा राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति थारूले विभिन्न चरणको आन्दोलनमार्फत् आफ्ना मालिकसंग उनी उपर शासन गर्ने साश्वत अधिकार रहेको मतलाई हदैसम्म अस्वीकार गरे । साथै, राष्ट्रिय उत्पीडनको सवाल हल गर्न थारू अगुवाहरु विभिन्न उपाय खोेजी गर्ने गर्न थाले । त्यस पश्चात नेपालमा वहुलराष्ट्रिय राज्यको अवधारणा उपर वहस सुरु भयो ।  लामो समयसम्म मधेस आन्दोलनले बोकेको दुई राष्ट्रियताको मतलाई स्वायत्त शासनकको जगमा वहुल राष्ट्रियताले प्रतिस्थापन गर्दा प्रथम राष्ट्र आदिवासी जनताको स्वशासित हुने हक सम्बोधन भएकोे र प्रत्येक आदिवासी जनताको आत्मनिर्णयको अधिकार ग्यारेन्टी भएसंगै राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्तिको जमिन सिँचाई हुन पुग्यो । नेपाल अधिराज्यको परिकल्पना वर्णाश्रम धर्म विधानअनुरुप हुने क्रमसंगै यहाँका वहुलराष्ट्रियता आफ्ना बडिपोलिटिकल अभ्यास गर्न साँस्कृतिक आधार टेके । राजनीतिक जीवनमा एक भाषा, एक भेष तथा एकल हिन्दू संस्कृतिको वर्चश्वशाली सत्ताले यी वहुलराष्ट्रिय चरित्रलाई मास्न खोजे पनि अन्ततः सकेन ।  अहिले फुटाउ र राज्य गरकोे नीतिमार्फत् राष्ट्रिय उत्पीडनको सवाल ढाकछोप गर्न तल्लिन देखिए । तर, वैश्वीक राजनीतिक मञ्चमा देखिएको पहिचान राजनीतिको लहर राज्य सम्भ्रान्त वर्गको लागि सहज उपाय प्रदान गरेन । यो स्वायत्त शासनको उपाय स्वीकार गर्न बाध्य बनाउँदै छन् । सैद्धान्तिक रुपमा थारूहरुले राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्तिलाई औपनिवेशिकताबाट मुक्त हुने आधार बुझे अतिश्योक्ति नहोला । थारू यो राज्यमा सामाजिक–साँस्कृतिक, आर्थिक तथा राजनीतिक तवरले राष्ट्रिय उत्पीडन भोगेको प्राकृतिक मानव समुह हुन् । मासिन्या मतवालीको रुपमा कानुनी तवरले नैै सर्वहारा बनाइएका थारूलाई पुनः मालिक स्थापित गराउने जुक्ति स्वायत्त शासन र जल, जंगल, जमीन उपरको अग्राधिकार तथा थरुहट भूमिको रक्षा नै हो । यसको जगमा नेपाल वहुलराष्ट्रिय राज्य हुने विषय मननयोग्य छ ।  अर्को अर्थमा मधेसी जनताको संघात्मक राज्यव्यवस्था स्थापना गर्ने सोंच तथा थारू लगायतका प्रथम राष्ट्रका जनताको स्वायत्त शासनको लागि गरिएका संघर्षहरु लोकतान्त्रिक अभ्यास हुन्, जसलाई बहुलराष्ट्रिय राज्य नेपालमार्फत् सम्बोधन गर्न सम्भव छ । लोकतन्त्रको मामिलामा हामी प्र्र्र्र्रतिबद्ध रहेको र राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति वहुलराष्ट्रियताको लोकतान्त्रिक परिपाटी संंस्थागत गर्ने ठोस उपायको रुपमा बुझ्ने चेष्टा गरेका छन् थारूहरुले । जिसकी लाठी–उसकी भैंस राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति सम्भव छ । यसले नयाँ राजनीतिक परिवेश निर्माण गरेको छ र हाल राजनीतिक तथा सामाजिक हिसाबले देखा परेको निराशा अन्त्य गर्न मार्गनिर्देश गर्छ । पहिचान सहितको आत्मगौरव स्थापित गर्दा साँस्कृतिक सापेक्षतावादलाई बल पुग्ने हुन्छ । यो मार्फत् कुनै पनि साँस्कृतिक पहिचानयुक्त जनता छोटा नागरिक अथवा बडा नागरिकको रुपमा बुझ्ने परम्परालाई अन्त्य गर्छ भन्ने हो ।  त्यस अर्थमा वर्णाश्रम विधानमा आधारित नेपाल राज्यको जग भत्काएर सेकुलरिज्मको जगमा नयाँ नेपाल राज्य गठन गर्न प्र्रोत्साहित गर्छ । संविधान सभाबाट नब्बे प्रतिशत सभासदले कानुनी मान्यता दिलाएका संविधान वैधताको संकट भोग्नुको पर्दा यसले पुरानै धरातल टेकेको बोध हुन्छ र राजनीतिक क्रान्ति सम्पन्न भइनसेको कारण राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति अपरिहार्य छ भन्ने मत बलियो हुँदैैछ । आवरणमा नवउदारवाद र नवमाक्र्सवादको रटान लगाए पनि नेपालको राज्य सम्भ्रान्तवर्ग वाहुनवादलाई प्रश्रय दिएको छ । त्यही नै सत्ताको बीऊ ठहर भई वाहुनवाद रक्षार्थ आज संविधानमा आर्य–खस परिभाषित गर्न पुग्यो । शक्तिव्यूह रचना गर्दा पनि यसैलाई आधार बनाएको कारण मौजुदा शक्तिव्यूहभित्र थाप्ने वर्गमा पर्ने भइहाल्यो । दिने त जो शक्तिव्यूहको केन्द्रमा छ, उही नै ठहर्छ । त्यसो हो भने आफ्नै शक्तिव्यूह रचना नभएसम्म परशासित हुने दिन अन्त्य हुँदैन । अहिले जसको लाठी, उसको भैंसी कथन चरितार्थ भएको छ । नेपालको भूराजनीति पनि रणनीतिक तवरले हेर्न पश्चिमा ज्ञान प्रणाली सहयोगी बने । भारत र चीन दुई सम्राज्यवादी मुलुकको बीचमा अवस्थित नेपाल अधिराज्यको शक्तिव्यूहमा पछिल्लो पटक पश्चिमा शक्तिको दवदवा बढेर गएको हो भने भारतले पनि बल पुग्ने गरी आफ्नो नियन्त्रण माक्रोम्यानेजमेन्टको तहसम्म पुर्यायो । त्यो सफ्ट पावरमार्फत् नियन्त्रित हुने गरेको प्रष्टै छ । राम मन्दिरको प्रसंगले नेपालमा ठूलो प्रचारवाजी गर्न सफल भयो । साथै सफ्ट पावरमार्फत् हार्ड पावरमा प्रभाव पार्ने क्षमता विकास गरेर नियन्त्रण कायम राख्दै आए । त्यसले पनि दिल्ली दौडलाई सान्दर्भिक बनाउँदै लगेको छ । यसमा शक्ति सन्तुलन कायम गर्न राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्तिको भूमिका अपरिहार्य रहदै आएको छ । अन्त्यमा,  थारू आन्दोलन पुनर्गठन हुने बाटो राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्तिले पहिल्याउँछ । कारण थारूको स्वशासित हुने अन्तरमनको चाहना यही राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्तिले पुरा गर्छ । साथै, थारू बडि पोलिटिकलले रोपेको सत्ताको बीऊबाट राज्य विहिनताको स्थिति अन्त्य गर्न पहल हुने र थारू राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चामार्फत् राजनीतिक रंग दिएको अवस्थामा त्यसको विकास गर्न पनि मद्दत गर्छ । बरु राजनीतिमा विकल्प खोज्ने राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति सम्पन्न भइ छाड्छ भने विश्वास नेतृत्वमा हुनैपर्छ । अर्थात् त्यसको बहुआयामको ज्ञानले प्रशिक्षित हुनु परे पनि तयार भएर संगठित भए वेश, ता कि भोलि केही कमजोरी देखिए आत्मसात गर्न लगाउँछ ।  पहिलो संविधान सभाले निर्णय गरेको वहुराष्ट्रिय राज्यको मान्यता पुरा नहुँदा संविधान विटुलो बनेको हो । विटुलिएको संविधानले त्यसको समर्थकलाई नै निरास बनाए र दीपावली मनाएको केही समय बित्न नपाउँदै तीसब भ्रममा रुपान्तरण भएको मानिन्छ । आज राजनीति र समाज दुइटै अस्वभाविक संसयको शिकार भएको छ ।  यसको उपचार समयमा नै चाहिएकोले अब राजनीतिको विकल्पमा स्वदेशवादको दार्शनिकी टेकेर संश्लेषण भइ आएको राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्तिमा लामबन्द हुनुपरेको छ । नेपाल अधिराज्यलाई सबैको साझा बनाउने परियोजना हो राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति । स्वायत्त शासन स्थापित गर्न पनि एकल राष्ट्रियता विरुद्ध वहुलराष्ट्रियताको संघर्ष चल्नुपर्छ भने त्यसलाई संगठीत रुप प्रदान गर्न राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति मार्फत थारू लगायत अन्य आन्दोलन हरु पुनर्गठन गर्न सक्नैपर्छ । यसबाट शक्तिव्युहको खातिर विऊको रुपमा उदारवाद अथवा माक्र्सवाद नभएर स्वदेशवाद आत्मसात गर्नैपर्छ । मुुख्य रुपमा विशिष्ट संस्कृतिको जगमा उठेका पहिचानहरु आफ्नो धरातलमा जरा गाड्ने कामलाई प्राथमिकता दिई अबको कार्यदिशा अभियान, सघर्ष र विद्रोह अपनाउँदै जानुपर्छ । यो भनेको नेतृत्वको रयाङ्क एण्ड फायल तयार गर्ने विषय हो । व्यवहारिक राजनीति बलियो हुन पनि सैद्धान्तिक हिसावले स्पष्ट हुन सक्नुपर्छ । सैद्धान्तिक स्पष्टता हुँदा कार्यदिशा बुझ्न सकिन्छ र त्यस मार्फत रणनीति एवम् कार्यनीति निर्माण गर्ने हो । यसैको आधारमा शक्तिको व्युह निर्माण गर्दा कार्यक्रमहरु मार्फत उत्सर्जन भएको शक्ति संचयको लागि योग्य बन्छ । अन्ततः त्यही शक्तिले हाम्रो लागि सत्य निर्माण गर्छ भने हामी सत्यलाई अंगिकार गर्दा तर्कपूर्ण अभ्यास गर्न सफल हुन्छौ । राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्ति त्यस अर्थमा विचारधाराको संवाहक बनेर परिवर्तन गर्न सामथ्र्य बोक्छ र थारू लगायत सम्पूर्ण राष्ट्रिय उत्पीडनको शिकार बनाइएका राष्ट्रहरुको मुक्ति सम्भव बनाउँछ ।   

यो के अचम्म, दाहसंस्कार पनि गर्न नपाइने ?

यो के अचम्म, दाहसंस्कार पनि गर्न नपाइने ?

१००७ दिन अगाडि

|

१२ माघ २०८०

जागिरे जिन्दगीको विश्रामपछि गाउँमा बस्न थालेको अहिले मेरो  अढाई वर्ष पुगेको छ । गाउँलेहरुलाई कस्तो महसुस हुन्छ, थाहा भएन । मलाई भने छिमेकी गाउँको ब्यवहारमा ठूलो बद्लाव आएको महसुस भएको छ । अढाई वर्षमा गाउँको धेरै दुःखसुखमा सहभागी भएँ । सुखमा रमाइयो पनि, दुःखमा सहानुभूति समवेदना पनि जाहेर गरियो । आफ्नो मान्छे आफ्नो आफन्त गुमाएको पीडा कस्तो हुन्छ, पर्नेलाई थाहा हुन्छ ।  अढाई वर्षमा छिमेकी गाउँले जुन निर्लज्जता प्रदर्शन गरिरहेको छ, त्यो अचम्मलाग्दो छ । पीडामाथि पीडा थप्ने काम गरिरहेको छ । कसको सोंच, योजनामा त्यो गरिरहेको छ ? बुझ्न बाँकी छ । गाउँमा भलमन्सा छन्, बुद्धिजीवि छन्, जनप्रतिनिधि छन्, तिनले त्यसो गरे होलान् जस्तो मलाई लाग्दैन । यदि गाउँका अन्य केही मानिसहरुले गरेका हुन् भने भलमन्सा, बुद्धिजीवि, जनप्रतिनिधिले सम्झाउन सक्नुपर्ने हो, कचेहरीमा बोलाएर समन्वय गर्नुपर्ने हो ।  यो अढाई वर्षमा ३ ब्यक्तिको दाहसंस्कारमा सहभागी भइयो । पहिलो २ जना मान्छे मर्दा छिमेकी गाउँलेले खोला किनारमा लाश जलाउन नदिने खबर पठाएको कारण पीडित परिवारले लाश आफ्नो जमिनमा गाड्नु परेको जानकारी पनि पाइयो, त्यतिबेला केही भनिएन । सानातिना कुरा कहिलेकाहीं हुन्छ भनेर चुप लागियो । तर तेश्रो ब्यक्ति बित्दा आफूले पनि त्यो ब्यवहार देखें ।  २०८० माघ ११ गते खोला किनारमा लाश जलाउन जाँदा छिमेकी गाउँको चौकीदार आएर यहाँ लाश जलाउन दिइरहेका छैनन् भन्ने खबर लिएर आए । हामीले लाश जलाउन नदिने ब्यक्ति को हुन् पठाउदिनु भनेर फर्कायौ ।  छिमेकी गाउँको ब्यवहारमा आएको यो परिवर्तनले म अचम्मित छु । मान्छे मर्दाको पीडा कस्तो हुन्छ ? थाहा पाउनुपर्ने हो । फेरि नदीवारी त परापूर्वकालदेखि हाम्रो गाउँको सिमाना हो । आफ्नो गाउँको सिमानामा त सम्बन्धित गाउँको हक हुन्छ । फेरि श्मशान घाट सबैको साझा हुन्छ । त्यो काठमाडौंको आर्यघाट होस् या जुनसुकै नदीमा बनाइएको आर्यघाट होस्, मान्छे लाश जलाउँछन् अवरोध हुँदैन । फेरि हाम्रो गाउँले त परापूर्वकालदेखि लाश जलाउन त्यो घाटको उपयोग गर्दै आइरहेको छ । त्यतिबेला त रोकतोक थिएन । अहिले किन भैरहेको छ ?   निरंकुश पंचायती ब्यवस्थाका कारण हामी लाश गाड्ने मरघट (श्मशान घाट) गुमाएका छौं । मरघट गुमाएर लाश आफ्नो खेतबारीमा गाड्न बाध्य छौं । तर अब भने लाश जलाउने ठाउँ गुमाउने पक्षमा छैनौं । छिमेकी गाउँको यो ब्यवहार हाम्रो लागि असह्य छ । यसलाई बेलैमा टुङ्गो लाउनैपर्छ । पीडामा पीडा थप्ने काम नहोस्, सम्बन्धित गाउँको भलमन्सा, बुद्धिजीवि, जनप्रतिनिधिहरुको ध्यान पुगोस् ।

केही कुरा धिमालबाट सिक्ने कि !

केही कुरा धिमालबाट सिक्ने कि !

१०३७ दिन अगाडि

|

११ पुष २०८०

आदिवासी जनजातिहरुको मानव अधिकारसम्बन्धि वकिल समुह (लाहुर्निप) को आयोजनामा २०८० मंसिर २४ देखि २७ सम्म काठमाडौंमा एउटा गोष्ठीको आयोजना भएको थियो । गोष्ठीमा आदिवासीहरुको ठूलो समुदाय मगर, थारु र अर्को धिमाल जातिलाई बोलाइएको थियो । बोलाउनुको मूल उद्देश्य ती समुदायमा रहेको परम्परागत शासन प्रणाली भेजा, भल्मन्सा र माझी वाराङको अवस्था, कार्यशैली र प्रथाबारेमा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनमा रहेको ब्यवस्थाबारे छलफल र अनुभव आदानप्रदान गराउनु रहेको थियो । तीनटै समुदायबाट स्थानिय तहका प्रतिनिधि, परम्परागत शासन प्रणालीका प्रमुख भल्मन्सा, माझी वाराङ, जातिय संस्थाका प्रतिनिधि, नागरिक समाजका अगुवाहरुको उपस्थिति थियो ।  कार्यक्रममा धेरै कुराबारे छलफल गरिएको थियो र धैरै कुराबारे जानकारी प्राप्त भएको थियो । हामीले भल्मन्सा प्रणाली र भल्मन्साले गर्न सक्ने कार्यबारे साथीहरुलाई जानकारी गराएका थियौं भने मगर साथीहरुले भेजा प्रणाली र धिमाल साथीहरुले माझी वाराङ र उसले गर्ने कार्यबारे जानकारी गराएका थिए ।  ४ दिनसम्म भएको गहन छलफलले हामी के निष्कर्षमा पुगेका थियौं भने जनप्रतिनिधिले चाहे भने देशको मौजुदा कानुनको आधारमा जनतालाई धेरै हक अधिकार दिन मिल्ने, दिन सक्ने ब्यवस्था छ । संविधानमा स्वायत्त क्षेत्र, विशिष्ट क्षेत्रको ब्यवस्था त्यसै गरेको छैन । स्थानीय तहलाई प्रदेश र संघसँग नबाझिने गरी ऐन कानुन बनाउने अधिकार पनि त्यसै दिएको हैन, जनताका हकहितको संरक्षण गर्नका लागि नै दिएको छ । तर जनता र जनताका प्रतिनिधिहरु कानुनका बारेमा राम्रोसँग नबुझेकाले समस्या भैरहेको छ । जुन स्थानीय तहमा जनप्रतिनिधिहरु कानुनबारे जानकार र जनताप्रति जवाफदेही छन्, उनीहरु आफ्ना जनतालाई हकअधिकार उपभोग गराउन प्रयास गरिसकेका छन् । सोही प्रयासअनुरुप नै बर्दिया र कैलालीका केही स्थानीय तहमा बरघर÷भल्मन्सा सम्बन्धि ऐन पास गरी ब्यवहारमा लागू गर्ने प्रयास भैरहेको छ । यो थारु बहुल सबै स्थानीय तहमा आवश्यक पनि छ ।  धिमालहरुले प्राप्त गरेको उपलब्धि    परम्परागत शासन प्रणाली रहेका आदिवासी समुदायले थारुहरुबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छन् भने थारु समुदायले पनि अन्य आदिवासी समुदायबाट धेरै कुरा सिक्न सक्दछन् । धिमाल समुदायका अगुवाहरुले धिमाल समुदायका लागि गरेको प्रयास र उनीहरुले प्राप्त गरेको उपलव्धि थारुहरुका लागि सिकाई बन्न सक्दछ ।  जनगणना २०७८ को तथ्यांकअनुसार जम्मा २५,६४३ को संख्यामा रहेको धिमालहरुको जातीय संस्था “धिमाल जातीय विकास केन्द्र” को उर्लाबारी–३ मंगलबारेमा १० बिगहा आफ्नो जमिन रहेको छ । बेलबारी नगरपालिका मोरङ र उर्लाबारी नगरपालिका मोरङले धिमाललाई पहिलो नागरिक घोषणा गरेको छ भने दमक नगरपालिका झापा र पथरी शनिश्चरे नगरपालिका मोरङले धिमाललाई प्रथम जाति भनी घोषणा गरेको छ ।  उर्लाबारी नगरपालिका मोरङले पहिलो नागरिक धिमालहरुको सर्बाङ्गिण विकासको लागि वर्षेनी २० लाख रुपैया छुट्याइरहेको छ । सानो संख्यामा रहेका धिमाल समुदाय कसरी पालिकालाई पहिलो नागरिक घोषणा गराउन सफल भयो ? पालिकाले किन उनीहरुको हक, अधिकार र बृत्ति विकासको लागि वर्षेनी बजेट बिनियोजन गरिरहेको छ ? यो थारु लगायतका आदिवासी समुदायको लागि सिकाई बन्न सक्छ । पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएका तराईका आदिवासीको रुपमा प्रचारित १८ लाख ७ हजार १२४ को संख्यामा रहेका (२०७८ को तथ्यांक अनुसार) आदिवासी थारु जम्माजम्मी एउटा इटहरी उपमहानगरपालिकामा नगरको पहिलो नागरिक घोषणा भएका छन् भने २५६४३ को जनसंख्यामा रहेका आदिवासी धिमाल ४ पालिकामा पहिलो नागरिक घोषणा गराउन सफल भएका छन् । थारु लगायतका आदिवासीहरुका लागि धिमालहरुले प्राप्त गरेको यो उपलब्धि एउटा राम्रो उदाहरण बन्न सक्छ ।    स्थानीय तहले गर्न सक्ने पहल  स्थानीय तहले, जनउत्तरदायी जनप्रतिनिधिले संविधानमा उल्लेख भएका हक अधिकारको बहाली गर्न संविधान, ऐन कानुनको अधिनमा रही धेरै कुरा गर्न सक्ने देखिन्छ । यो उनीहरुको ईच्छाशक्तिमा भर पर्ने देखिएको छ । संविधानमा स्वायत्त क्षेत्र, विशिष्ट क्षेत्र, संरक्षित क्षेत्रको ब्यबस्था गरिएको छ । स्थानीय तहले प्रदेश र संघसँग नबाझिने गरी कानुन बनाउन मिल्ने ब्यव्स्था गरेको छ । यही ब्यवस्थाअनुरुप बर्दिया जिल्लाको बारबर्दियामा पालिका अध्यक्ष दुर्गाबहादुर थारु (कबिर) ले पहिलो पटक  गाउँपालिकामा बरघर÷भल्मन्सा ऐन तर्जुमा गरी पास गराएका थिए ।  अहिले बरघर÷भल्मन्सासम्बन्धि ऐन बर्दिया, कैलालीका अन्य केही पालिकाहरुले पास गरिसकेका छन् । धेरै पालिकाहरुमा यसबारे बहस भैरहेको छ । तर ९५ प्रतिशत भन्दा बढी एउटै जातिको जनसंख्या रहेको पालिकाहरुले समेत स्वायत्त क्षेत्र भनेर घोषणा गर्न, गराउन सकिरहेका छैनन् । यो सुवर्ण अवसर नजानिदो तरिकाले हातबाट फुत्किरहेको उनीहरुलाई थाहा छैन ।  इतिहासले थारुहरुलाई तराई तथा भित्री तराईका आदिवासी भनिरहेको बेलामा पहिलो नागरिक घोषणा गर्न के ले रोकिरहेको छ ? जबकि पूर्वदेखि पश्चिमसम्म तराई तथा भित्री तराईका धेरै पालिकाहरुमा थारु समुदायकै प्रमुख तथा उपप्रमुख रहेका छन् । गैरथारु प्रमुख तथा उपप्रमुखहरु पनि थारुहरुकै मतबाट जितेका छन् । यो सुनौलो घडीमा गर्न सकिने काम नगर्ने हो भने समयले पर्खला ? यो आफैंले आफैलाई प्रश्न गर्दा बढी उत्तम हुन्छ कि !  त्यसैले, निचोडमा के भन्न सकिन्छ भने संविधानमा हामीले सोचेका सबै कुरा छैनन्, हामीले सोचेका चाहेका धेरै कुराबाट हामीलाई हाम्रा ठूला दलका नेताहरुले संविधानमार्फत नै बञ्चित गरेका छन् । फेरि पनि संविधानमा केही त्यस्ता ब्यवस्था छन्, जसबाट जनताका ईच्छा, चाहना केही हदसम्म पुरा गर्न सकिन्छ । संविधानमा ब्यवस्था भएका स्वायत्त क्षेत्र, बिशिष्ट क्षेत्रको धारणा र प्रावधान पनि उत्पीडित जातिहरुको घाउमा मलहम लगाउनकै लागि गरिएको कानुनी ब्यवस्था हो, जुन ब्यवस्थामार्फत् मलहम लगाउन सकिन्छ ।  त्यसैगरी, स्थानीय तहलाई संघ र प्रदेशसँग नबाझिने गरी ऐन बनाउन मिल्ने कानुनी प्रावधान पनि उत्पीडित समुदायको घाउमा मलहम लगाउनकै लागि बनाइएको प्रावधान हो । थारुहरुको परम्परागत भल्मन्सा प्रणाली, मगरहरुको भेजा प्रणाली, धिमालहरुको माझी वाराङ प्रणाली उनीहरुको आफूमाथि आफै शासन गर्ने एक लोकतान्त्रिक प्रणाली हो । यो लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई पालिकाले ऐन बनाई शासनमा सहभागी गराउन सक्छ र सम्बन्धित समुदायलाई अपनत्वबोध गराउन सक्छ ।  प्रथम नागरिक, पहिलो नागरिकको घोषणा तत्तत् जातिलाई गरिने ऐतिहासिक सम्मान हो । जुन धेरै पालिकाले गर्न सम्भव छ । धिमाल समुदायलाई त्यहाँका पालिकाहरुले गरेको घोषणा उदाहरणको लागि काफी छ ।