लेख / निबन्ध

के थारूहरू थार मरुभूमिबाट आएका हुन् त ?

८२ दिन अगाडि

२६ वैशाख २०८३

भुलाइ चौधरी २०८३ वैशाख १९ गतेको गाेरखापत्र शनिवार पेजमा थारूबारे सन्ताेष दहितजीको (दाङका थारू जहाँबाट फैलिए देशभर शीर्षकको) लेख पढे । बडाे अनाैठाे लाग्याे । अन्तै पढेकाे भन्दा फरक पाएँ । मेराे प्रतिकृयाकाे अर्थ याे हाेईन कि अरु साथीहरु न लेखाै । सबैजना लेखाै, खूब लेखाै । यै लेखतकाे कमीले गर्दा हामी थारू सभ्यताकाे अग्रदूत हुँदाहुँदै पनि पछि परेका छाै । त्यसैले याे लेखत काममा सबै जनाले जाेड दिनै पर्याे । तर अलिकता मिलाएर लेख्नु पर्याे । हाम्रा अग्रजहरु के लेख्नु भएकाे छ? हाम्राे लेखाईले बनेकाे घर पनि भत्किने त हाेईन ? हाम्राे समाजमा समाजिक केही खराब असर त पार्ने हाेईन भने कुराहरु विचार गर्नुपर्छ । हामी थारूकाे उत्पतिकाे बारेमा नेपालकाे ईतिहास शिराेमणी डा. बाबुराम आचार्यकाे पनि लेख "थारूकाे मूल घर कहाँ ? पक्कै पढेकाे हुनुपर्छ, जहाँ उहाँ जाेडदार रुपमा लेख्नुभएकाे छ कि थारू कहै अन्तैबाट नेपाल आएकाे छैन । थारूकाे उत्पति नै नेपालमा भएकाे छ र थारूकाे पुरै परिवरिस नेपालमा भएकाे छ र युगयुगान्तरदेखि नेपालमा नै बस्दै आएका समूह हुन् । थारू नेपालका आदिबासी मुलबासी धर्तीपुत्र हुन् । याे हाम्राे लागि गाैरवकाे विषय हाे । याे कुरा हामी थारूले बिर्सनु हुँदैन । अर्काे कुराे हाम्रा विद्वान नेपालका भू.पू. महान्यायाधिवक्ता श्री रमानन्द प्रसाद सिंहद्वारा लेखिएका थारू ईतिहास "The real story of the Tharus" जसकाे मर्म थारू शाक्य हुन् र बुद्धका बन्सज हुन् । शाक्यका मूल घर नेपाल तराई कपिलवस्तु हुन् । तर अरु जातिका इतिहासकारहरुले थारूलाई गिज्याउन निम्ति, छाेटा देखाउन निम्ति थारूहरु थार मरुभूमिबाट मुगल आक्रमणकाे समयमा चिताैरगढकाे युद्धमा मुगलहरुबाट परास्त भए, पुरुषहरु मरे र उनीहरुकी राजपुतनी श्रीमतीहरु र छाेरीहरु ज्यान बचाउन साथमा भएका अनुचरहरु साथ नेपाल तराई आई ज्यान बचाइन र पछि उनीहरुका सम्बन्ध ती अनुचरहरुसंग भइ तिनीहरुबाट उत्पन्न भएका शाखा-संतानहरु आजका थारू हुन् भने उनीहरुकाे जिकिर थियाे र प्रमाणमा थारूहरुमा अहिले पनि पत्नीले श्रीमानलाई भात पस्केर दिदा नजिकमा पुग्दा हातले हाेईन, खुटाले ठेलेर दिने चलन छ । किनकि आफूहरु राजपुत खलकका हाै भने कुराे देखाउछिन रे भने गर्दछन् तर उनीहरु भन बिर्सन्छन् कि महिलाहरु मात्रै हाेईन साथमा साना-साना केटाहरु, पिटाई खाएका, हात-खुट्टा भांचिएका र बुढा पुरुषहरु तथा युद्ध पश्चात् पछि पनि केही लाेग्न मानिसहरु त समूहमा फर्के हाेलान् र पछि अनुचरहरुबाट मात्रै हाेईन तिनीहरुबाट पनि त बंश चले हाेलान नि ? ती संख्या खाेई। त्याे उल्लख गर्नै बिर्सन्छन् । वास्तविकता त्याे केही हाेईन । त्यतिखेर केही मानिसहरु भागेर ज्यान बचाउन नेपाल तराईकाे बनमा आए हाेलान्, जुन समूह राना थारूलाई लिन सकिन्छ । तर नेपालका सम्पूर्ण थारू त्यतिखेर नै भारतबाट नेपाल आए हाेलान याे गलत कुरा हाे । नेपालमा थारूहरु हजाराै हजार वर्ष अघिदेखि बस्दै आएका छन् । याे मुगल आक्रमण १६ हाै शताब्दिमा भएकाे हाे । यसलाई नै सत्य मानने हाे भने थारूकाे यहाँ नेपालमा आएकाे यही पांच सय वर्ष भएकाे हाे र ? पक्कै याे सत्य हाेईन । लेखकहरुकाे थारूप्रतिकाे केही बैरभाव हाे र थारूकाे ईतिहास बंगियाउन खाेजेकाे हाे । अर्काे कुरा स्व.डा. शंकरलाल चाैधरी र स्व. उपेन्द्र प्रसाद चाैधरीहरु बी.एस्सी.एजी. डीग्री राजस्थानबाटै पूरा गरेका थिए । उहाँहरु थारू उत्पति इतिहास पनि लेख्नु भएका छन् । यसबारे उहाँहरुसंग कुरा हुँदा उहाँहरु के भन्नू भएकाे छ कि हामीले त्यहाँ पढिराख्दा खेरि के मरुभूमि मात्र हाे र पूरा राजस्थान चहारियाै तर याे कुराकाे केही कुनै जानकारी भेटाएनाै । काेनी कहाँबाट किन मानिसहरु के के लेख्दा रहेछन् थाहा भएन। (गोपाल) दहितजी पनि स्व. महेश चाैधरीकाे नाम उल्लेख गर्नु भएकाे छ । याे मलाई सत्य लाग्दैन । हाम्राे यस्ता कुराहरुमा धेरै सेयर गर्ने बानी थियाे । जब मलाई समस्या आयाे भने म उहाँलाई भन्थे र उहाँलाई समस्या आएकाे बेला उहाँ मलाई भन्नु हुन्थ्यो । याे थरुहट र मधेसकाे कुरा मैले उठाउँदा उहाँले मात्र मलाई सहयाेग गर्नु भएकाे हाे । तर थार मरुभूमि र त्यहाँबाट थारूहरु दांग आएका र दांगबाट थारूहरु पुरै नेपाल फैलिका कुरा कहिले पनि सेयर गर्नु भएकाे छैन र मलाई याे साँचाे लाग्दैन पनि । बरु उहाँले के सेयर गर्नु भएकाे छ भने सभ्यताकाे सुरुवातमा भाषा र मानिसहरु पुरबबाट नै पश्चिम, पश्चिम उत्तर र पश्चिम दक्षिणतिर आएकाे हाे । उहाँकाे र सर्वहारीकाे भाषा विवादकाे समयमा भन्नू भएकाे हाे । कटिंग खोज्दै गराैला । पूर्व भनेकाे माेरङलाई सम्बाेधन गर्नु भएकाे हाे । वास्तवमा माेरङकाे गुणगान धेरै सुनिन्छ पनि । माेरङ र सिन्धुघाटीकाे सभ्यता समकालीन हाे । माेरङ किन इतिहासकारहरुकाे नजरमा ओझलमा पर्याे थाहा भएन तर हाम्राे थारूहरुकाे नजरमा ओझलमा परेकाे छैन । थारू संस्कृति त्याे बेलासम्मकाे ईतिहास बाेकेकाे छ जतिखेर काेशी नदी थिएन । नेपालमा कुन इतिहासकारले भन्लान् काेशी नदी कहिले बन्याे तर थारूहरुकाे पाैरानिक गीत भन्छ । हाम्राेमा केही गीतहरु अहिले पनि गाउने गरिन्छ, जसलाई माेरङ सैर भनिन्छ । माेरङ सैरकाे अर्थ हाे माेरगकाे गवन, भ्रमण । त्यतिखेर राजा रजवारा मात्रै हाेईन, देवताहरु पनि तपस्या गर्न माेरङ आउने गर्दथे । एउटा गीतकाे बाेल छ : देशमध्ये माेरङ राज्य बसैए सुजान, घर घर गुवा गाछ घर घर पान। सुजानकाे अर्थ ज्ञानी, विद्मान, भलादिमानिस, राजा रजवारा, झृषिमूनि आदि । साेरठीका राजा बृजभान, रानी हेमती, बिजयपुर सबै माेरङ क्षेत्र नै हाे । अर्काे कुरा मानव उत्पति स्थान बुटवल रुपन्देही यही छ, कपिलवस्तु तराईका थारू चिरपरिचित स्थानहरु यहि छदैछन, त्याे न देखेर कहाँ थार मरुभूमिबाट थारू मानिस दांग ल्याएर नेपालैभरि बसाल्न थाल्नु त्यति भर पर्दाे लागेन । साभारः लेखकको फेसबुक वालबाट सन्ताेष दहितको दाङका थारू जहाँबाट फैलिए देशभर शीर्षकको लेखको लिंकः https://gorkhapatraonline.com/news/204016

सुशीलके नजरमे सर्वहारी

१९४ दिन अगाडि

४ माघ २०८२

बर्दियाके राजापुर नपा–२, जोतपुरमे हुइल ९औं थारु साहित्य राष्ट्रिय सम्मेलनमे सुशीलहे थारु साहित्य पुरस्कार डेटि कृष्णराज सर्वहारी सुशील चौधरी गोंरि डारबेर दाङ दिउखरसे थारु भासा ओ साहिट्यके विकासके विसयवस्टु समेट्क निक्रना थारु भासक् त्रैमासिक पट्रिका ‘लावा डग्गर’ २०७३ सालम सूचना विभाग ‘क’ वर्गम वर्गिकृट करल । हमार लाग गर्व कर्ना बाट हो यि । मैगर संघरिया ओ पट्रिकाके प्रढानसम्पाडक छविलाल कोपिला फोन कैक कल कि अइना माघ अङ्क कृष्णराज सर्वहारी विशेषाङ्क निकार जाइटा, उहमार उहाँक बारेम कुछ कुछ लिखक पठा डिह परल । टब म्वार खुशीक सीमा नि रहल । मुले, कसिक लिखुँ, कहाँठेसे उँर्वा लिउँ, महा साँसट लागल । आपन मैगर गोचाके बारेम लिख्ना, थारु साहिट्यके ढुरखम्हाके बारेम लिख्ना कम चुनौटिपूर्न काम नैरह । माघ मान्ख ठन्डा डिमाकले सोच्क लिखम कैक योजना बनैनुँ, डिमाक ट टन्ननैटि रह । लिख्ना कसिन चिज हो सोच्बो ट सोंच्टि रहजैबो, लिख सुरु कर्बो ट ड्वारा नाम असक नाम भिरठ । ट भिर्नु किबोर्डम अङ्ग्री चलाए असिन बनल सर्वहारी गोचासे अन्टरमनके गुडगुडि भरल बकपत्र । डिल्डार संघरिया बनैना कर्रा मै असिक सम्झठुँ, जिन्गिम सायड सबसे कर्रा काम संघरिया बनैना, उहम फे मजा डिल्डार संघरिया बनैना ट झन फलामके लोकह् चबाए असक हो जसिन लागठ । मनके बाट खोल्क कह सेक्लसे सायड मित्रताके डौंरि कस्जाइठ । मै कहुँ कहुँ चुकजैठुँ जसिन लागठ । उहमार मै साला–खाला मित्रता बनाइसेक्ना मनुवा हुँ जसिन लागठ । मित्रता हुइक लाग ट कौनो परसंगम भ्याँट हुइ परठ, भावना साटासाट हुइ परठ, संग न्याग ब्याला गोचालि भिर्क न्यागक लाग पैला ओ कुम्हा मिलाइ परठ । संघरिया लम्मा पैला सारब्याला लम्मा, छुट पैलाम छुट पैला फे मिलाइ परठ । टब केल सहकार्य समान बुझाइ हुइ स्याकठ । गोचा सर्वहारी म्वार मैगर प्राज्ञिक संघरिया हुइल । वहाँके सब्डम हमार मित्रता हास्यव्यंग्य महानायकद्वय मदनकृष्ण ओ हरिवंशके मह जोर्या जसिन बा । मनै मानँट ना मानट् थारु भासा ओ साहिट्यके लाग गइल डस बरसम हमार हेलसारि घनिभुट बा । वाकर प्रभाव फे डेख परल बा । छुटिम मै महा लजाहा रहँु । नाचकोर, खेलकुड छेट्रम रमाए मन परैना हुइलक मार म्वार ढ्याउनक संघरियन हुइल । उह फे विडार्ठि राजनिटिम संलग्न रलक मार फे बहुट संघरियन कमागिल । पट्रिका मार्फट् भ्याँट सर्वहारी गोचासे पैल्हा भ्याँट कब हुइल म्वार स्मरनम नै हो । उहाँहन मै पचासके डसकसे पहर्टि रनहुँ । भेटाइट्सम पट्रिका टक्टक्याक पहर्ना बानके मार छिटपुट रुपम सर्वहारीक गजल, कविटा, मुक्टक, समाचार, खिस्सा पह्रुँ । छुटुमुटु पेंगल्हार मुहक क्याप (टोप) घालल फुटुक छापजिना । पहिल पहिल ट हाँसि लाग, यि ख्याउट्या का लिखट्हुइ कैक । लिखाइम हास्यब्यंग्यके बहुलटा रहल डेखुँ । मै छुटिसे गम्भिर परगटिसिल साहिट्य पहर्ना बान बैठल मनै, खास्स निछोए । मुले, थारु गजलकार, मुक्टककार, पत्रकार एक्कठो रलकमार भेटाइटसम पहर डारुँ । मै फे २०५७ सालसे जान ना जान पट्रकारिटा कर भिर्लक मार गोचासे ढिर ढिर भ्याँट गझिंन हुइ लागल । थारु कल्याणकारिणी सभा, शाखा बर्दियासे निकरना थारु भासक् साप्टाहिक पट्रिका ‘हमार सन्देश’के सह–सम्पाडक होक काम कर्नुँ । परढान सम्पाडक गोपाल दहित ओ सम्पाडक सन्तराम धारकटुवा रलह । मै पहिलसे थारु लोकगिट ओ लोकाढुनिक गिट लिख्ना कर्लकम निबन्ढ लेखनओर म्वार कलम न्याँग लागल । सर्वहारी गोचाके २०५५ सालम पहिला किर्टि फुटल करम उपन्यास पोस्टा निक्रलन् ट साहिट्यम ठुम्रार ठान लेल । वाकर पाछ ढमाढम पोस्टा आइ लग्लिन । मै साहिट्यनुरागि हुइलक मार साहिट्यिक किर्टि ना पहर्क कसिक रहसेक्टुँ । सर्वहारी हन पहर्टि गैनुँ । डोसर घर जाइबेर मुक्टक संग्रह पहर्क खोब हंस्नुँ । नेपाली भासाम लिखगिलसे फे गन्तव्य उपन्यास आख्यान छेमटा भरपुर रलक छनक गोचा डेल । मजा बजार परबर्ढन निकर सेक्लक ओर्से स्वान फे ढुरले छ्वापल जसिन बा । नाउँ कलिक क्लिस्ट हुइलन कि जसिन लागठ । कमैया मुक्टि संगसंग निक्रलक ‘गन्तव्य’ उपन्यास आपन चर्चाके सिखर पुग्ना गन्तव्यम पुग निसेक्लक साँच्चु हो । सर्वहारी गोचासे पहिल लेखक ओ पाठकके रुपम सम्बन्ढ बन्लक हो कनाम महि कौनो डिक्कट नै हो । १ से ५ क्लाससम्के थारु भासक किटाब लिखल पाछ केल म्वार मनम वहाँ उप्पर लेखकिय सम्मान उभरक आइल । का कर कि असिन प्राज्ञिक काम करसेक्ना कलक चानचुन नै हो कना बाट मै नि सम्झना अवस्ठा नि रह । साँच्चु कहबेर समयका उच्छवासहरु हाइकु संग्रह पहर्क उच्छवासके अर्ठ बुझ्नु । हाइकु विढाके बारेम पटा पइनुँ । उच्छवास कलक सुस्केरा अर्ठाट कर्रा परल ब्यालाम लम्मा साँस लेना (सुस्कर्ना) अर्ठ रलक । हाइकु जापानी साहिट्यमसे अइलक विढा रलक पटा पैनु अढ्ययन कैक । डु डर्जन पोस्टाम थारु भासक पाठ्यक्रम, फुटल करम (उपन्यास), गन्तव्य (नेपाली भाषाम उपन्यास), मामा भाञ्जा लोककठा संग्रह, थारु लोककथा–१ खन्गर लागठ । ढोँ ढोँ पोँ पोँ हास्यव्यंग्य संग्रह लर्कनम चर्चिट बा । कमैया बस्टीमे भगन्वा लघुखिस्सा संग्रह फे लेखन सिल्पके हिस्सासे चोट्गर किर्टि हुइन् । सर्वहारी गोचक किटावम थारु गुर्वा र मन्त्र ज्ञान ओ थारु इण्डिजिनियस नलेज एण्ड प्रेक्टिसेज (गोपाल दहितसे सहलेखन) मास्टरपिस हुइन् जसिन लागठ । थारु लोकडर्सन कला ओ संस्किर्टि बुझक् लाग यि डुठो पोस्टा रामबान जसिन बा । सखिया बिसयम अइटि रलक विडावारिढिक सोढपट्र पक्का फे उहाँके सबसे ठुम्रार प्राज्ञिक पोस्टा हुइने बाटिन् । नेपालगन्ज आगमन २०६० सालसम् सर्वहारी गोचासे म्वार औपचारिक मित्रता केल रह । डेस सस्त्र द्वन्द्वके चपेटाम राहा लागअसक लप्लपाइल रह । मै सान्टिके लाग अभियान कार्यक्रम बर्दियाम चलाउँ, उह फे राजापुरम । गोचा सर्वहारी फे खोइ का टक्डिर जुर्लन् चल्टे चलाटे अन्नपूर्ण पोष्ट दैनिकके पट्रकारिटा छोर्क लर्का बच्चा उठाक रेडियो प्रोजेक्टम काम कर नेपालगन्ज आ गैल । नेपालगन्जक बुलबुलियाम मैगर संघरिया एकराज चौधरीक नेपालगन्ज मिडिया सेन्टर रलहिन् । युवा सोसाइटी प्रौढ शिक्षा सेवा मञ्चके नाउँम रलक हमार सहिडान रेडियो कार्यक्रम प्रोजेक्टके हाकिम (संयोजक) रलह गोचा । कार्यक्रमम रेडियो नाटक कर्ना फे रह । मै कचहरि नाटकके अग्वा रलकमार नाटक लिख्डेना ओ कबुकाल निर्डेशन फे कर्ना काम ह्वाए । उहमार एकराजजिके रेकर्डिंग स्टुडियोम जैना काम पर्टि रह । उहमार साहिट्यिक गाला मराइ हुइटि रह । बर्दियाके राजापुर नपा–२, जोतपुरमे हुइल ९औं थारु साहित्य राष्ट्रिय सम्मेलनमे थारु साहित्य पुरस्कार पाइल पाछे मन्टब्य डेटि सुशील उहाँ थारु साहिट्यके लाग जो जर्मलक हुइट कि का, जब फे साहिट्यके विकासके केल बाट बटोइना । मै साहिट्यानुरागि ओ साहिट्य अढ्ययनके किरा हुइलसे फे औपचारिक साहिट्यक कार्यक्रमम जैना, नियमिट लिख्ना बान बैठल नि रह । बटोइना ओ लिख्ना एकडम फरक बाट हो कना बाट आजकाल सम्झठु । हमहन जुटाक गोचा साहिट्यक सिरिङ्खला सुरु करा डेला । डर्जन ढ्याउर साहिट्यिक बखेरि हुइल नेपालगन्जम २०६१/६२ म । लिखक लाग गँरखोड्डा सर्वहारी गोचा महि लिखक लाग कर्लक गँरखोड्डाइके रिन सायड मै जिन्गिम टिर नि सेकम । जेह्या भ्यांट हुइलसे फे लिख केल कना । मै फे एक डुठो निबन्ढ लिख्ना फे आपन व्यस्टटाके मार हेराजैना । महि याड बा, कहट कहट मिच्छाक महि चाडपर्व लेखक उपनाउँ ढैडेल रलह उहाँ । का कर कि माघ, डस्या डेवारि, अस्टिम्कि, अट्वारि आइबेर केल उह टिउहारक बारेम लिख्ना म्वार बान परगिल रह । जब फे लिख कना कबुकाल ट रिस फे लाग, कबु आज सर्वहारीसे भ्याँट ना हुइस कनाअसक लाग । कोहोर जोहोरसे भ्याँट हो जैना । २०६० सालम म्वार अढ्यच्छेटामा गुर्बाबा प्रकाशन प्रालि फे डर्टा कर्लि ओ सुरु कर्लि थारु भासक मासिक पट्रिका अग्रासन, परढान सम्पाडक श्रीराम चौधरी ओ कार्यकारी सम्पाडक सर्वहारी गोचा हुइल । ६ अंक निकारट नि निकारट हमार टिम फाटफुट होगिल । गोचाके प्रोजेक्ट एक बरस होक ओरा गिलिन, श्रीरामजि दाङ चलगैल, एकराजजि अप्पन्हे ब्यस्ट, मै सान्टि अभियानमसे छुट्टि निपैना । खेल्डैन बेल्डैन हो गिल । मने मन ट मुअल नि रह, डुइ बरस दाङ रहबेर निकारगिल अग्रासन मासिक । २०६३ पाछ केवि ओ सन्तोष दहित भाइहुक्र जाँगर कैक थारु भासम साप्टाहिक पट्रिका लौव अग्रासन डर्टा कैक छाप सुरु कर्ल, जौन पट्रिका आज ख वर्गम पर्क सूचना विभागसे परकासन सहयोग पइटि बा । यि अभियानम फे सर्वहारी गोचासे हम्रे डिलोज्यानले गोचालि भिर्क लग्लि । अग्रासनमार्फट नेपालगन्ज ओ दांगके सहकार्य हम्र एक औरजहन भिट्टरसे चिन्हा वाटावरन बनल । ढिर ढिर अन्टरंग बहस छलफल हुइ लागल । मै नेपालगन्जम सोम डेमनडौरा भाइक परढानसम्पाडकट्वम परगा पट्रिका चलाइ भिर्नु । व्यवस्ठापक कृष्ण डेमनडौरा रलह । पहिला थरुहट आन्डोलनम पहिचानके लाग साहिट्य वाचन अभियन चलागिल । टबसम जंग्रार साहित्यिक बखेरी जरम स्याकल रह । नेपालगन्जसे जंग्रार साहिट्यिक बखेरी बाँके, बर्दियाम थारु साहिट्यके विकासके लाग निरन्टर बखेरि चलाइ लागल । ढ्याउरनक बखेरिम सर्वहारी गोचासे भेटघाट, साहिट्यक विमर्श ओ अन्टरंग बाट हुइना अवस्ठा बनल । संग संग नेंग्लसे आस भरोसा हुइना काहुँ, एक डसकके औपचारिक अनौपचारिक संग कर्लक गोर्पासु हमहन जिन्गिक हिरगर जोहर््िया बनाडेहल । मित्रताके बलगर डौंरि केल नि कसगिल हो, थारु साहिट्यक आन्डोलन फे एकमेरके गटि लेल बा । पच्छिउँ नेपालम टिसके डसकसे थारु साहिट्य अम्हिन कहि परगटिसिल साहिट्यम आगिक झिल्का बर्लक गोचाली पट्रिका ओ गोचाली परिवार पाछक कौनो अभियान बा कलसे हमार हाँकल अभियान बा । कौनो कौनो मनै सस्टा हल्काफुल्का साहिट्य कैक टिप्पनि कर्ठ, आपन ठाउँम ठिक हुइ । मुले आज डिनम सयौ मुक्टक लिख्जाइटा, डर्जनौ गजल, गिट, कविटा लिख्जाइटा, हरडिन निबन्ढ लिख्जाइटा, बरसम डुइ डर्जनसे ढेर पोस्टा छाप्जाइटा । डर्जनौ पट्रिका परकासिट हुइटा । पचासौ एफएम रेडियोसे थारु भासक साहिट्यिक कार्यक्रम परसारन हुइटि बा । काठमाडौम सहकार्य २०६९ साल माघम माघ मान्क जब मै नेपालगन्जसे सरुवा होक काठमान्डु पुग्नु ट म्वार सम्मानम गोचा एकठो साहिट्यक कार्यक्रम ढर्ल कीर्तिपुरीक आपन डेरा घरक छान्हिम । एक डर्जन जट्ठ्याक युवा विड्यार्ठि भैया बहिन्याहुक्र जुटल रलह । जुझारु युवा सीताराम भाइ विसेस भुमिका निभैल रलक, महि खाडा ओर्हाक सम्मान कर्ल । उह डिनसे हर महिनक अन्टिम सनिच्चरक ८ बजे से १० बजेसम साहिट्यिक बखेरिक कर्ना सल्ला बनल । आज ठुम्रार साहिट्यक बखेरि सयांै सिरिङखला कैस्याकल । परगा संग्रह निकार स्याकल, डुइ डर्जनसे ढेर सरस्टा जर्मा स्याकल । काठमान्डुम नियमिटि बौड्ढिक ओ साहिट्यिक ओ सांस्किर्टिक बहस कर्ना बखेरिक रुपम परिचय बना स्याकल । संगट गुना फल कठ ठिक्क हो । सर्वहारी गोचा ३ डर्जन किर्टि निकार सेक्लक सरस्टाके संग गोचालि भिर्लसे पोस्टा ट निक्रना जो हुइल । २०७२ सालम पहिल कविटा संग्रह ‘विरहुल बसिया’ निकार सेक्गिल । टब पटा पैनु कि पोस्टा निकर्ना कट्रा झन्झट रहठ कैक । बर्दियाके बढैयाताल गाउँपालिका–७ नं वडा कार्यालय ओ युवा गोचाली क्लबक आयोजनामे हुइल माघ विशेष कार्यक्रम २०८२ मे सुशील सम्मानित हुइटि। कैलालीक हिरगर साहिट्यिक बगाल, जिउगर साहिट्यिक बगाल, छिट्कल साहिट्यिक समूह बा । जंग्रार साहिट्यिक बखेरी डायस्पोरा साहिट्य विकासम बरवार योगडान पुगैल बा, ओम सोम डेमन्डौरा लगायट डर्जनौ युवा गजलकारकन्के हाँठ बाटन् । यि सक्कु अभियानम हमार लाग मिल बा । गोचासे सल्ला कैक पहिला थारु साहिट्यिक मेला, २०७३ बैशाख ३ ओ ४ गटे दाङम कर सेक्गिल । डोसरा थारु साहिट्यिक मेलाके कैलालीक पटेलाम हुइल । मै अप्नह ट महा खिटहर मनै, सर्वहारी गोचा ट झन् महिसे डुगुना खिट्हर ठहर्ल । लर्कापर्का, ठंह्या बठिन्या, टर्नि, बर्कि, बुर्हाइल ढिँर्हाइल कुछ नि जन्ना, मनम आइल बाट प्वाक्कसे कै मर्ना । अस्ट बरा जिउक रलसे ट रगेट्वा पैना असक । एकचो गोचा हमार घर बर्दिया मन्जोरबस्टी गइल रलह, परसंग साहिट्यिक अभियनके जो रह । म्वार बुह्र्या हन खेल्वार कैडेल काहुँ । म्वार बुह्र्या ट पाछ महि हँस्टि कलि, ‘सबजहन् लनहो सर्वहारी हन जिन लनहो’ का कर कहबेर कट्रा खिटहर हुइट, महा लाज लगैठ कैक ठिठ्वा पार्क हँस्लि । गोचा खोइ का कल काजुन, यि बाट हमार बिस्राइ निसेक्ना कहकुट होगिल बा । वाकर पाछ झन् आव–जाहि बहरल् । हम्र डुनुजन सम्बोढन करबेला गोचा कैक सम्बोढन कर्ठि । गोचा सब्ड डिउखर ओ डेसउरि समुडायम ढेउर बेलसजैना संघरिया बुझैना सब्ड हो । डंगहा लवजम गोचाली वा संघारी कैक सम्बोढन कैजाइठ । मै डिउखरिया संघरिया बनैलक मार गोचा सब्ड ढिउरनक बेल्स भिर्नु सर्वहारी गोचासे सन्निकटटा ट बहरल् गोचा सब्ड फे महि उक्वार मार लेहल । सान्टिपुर्न सम्मिलन कलक फे यिह हो सायड । मै वाक्य वाक्यंस जोर्ना नेपाली सब्ड ओ हिन्दी सब्ड लेकिन बेल्सटि अइलकम डिउखरम बेल्सना मुले सब्ड अंगोर्नु ट महा बरवार साँसट मसे छुटकारा पाइल असक लागल । यि सक्कु सर्वहारी गोचासे कर्लक संगटके फल हो । असिक ट सब्ड लिख्टि जइलसे लम्मा सुचि बन स्याकि । मै कह खोज्लक बाट का हो कि साठ संगट बर्हाइक लाग सह अस्टिट्व के संस्कारहन अंग्वार परठ । हम्र आपन आपन आस्ठा ओ विश्वासम टसमस नि हुइ, मुले हमार सम्बन्ढ झन् झन् गझिंन हुइटि जाइटा । जस्ट कि मै जबसे राजनिटिक चेटना आइल, टबसे बामपन्थी विचारढारासे परभाविट बाटुँ । ओस्टक सर्वहारी गोचा प्रजातान्त्रिक खेमाके स्कुलिङसे अइलक मनै हुइट कना महि भलिभाँटि पटा बा । मै अनेरास्ववियु (एकताको पाँचौ) हुइटि अनेरास्ववियु मन संगठिट होक काम कर्नु । सर्वहारी गोचा नेवि संघ संग संगठिट होक दाङम टहल्का मच्चैलक मनै हुइट । हम्र साहिट्यिक सहकार्यक लाग माला जोर्क नेंग्टि नेंग्टि हमार विचार ओ व्यवहार बर्नसंकर हो स्याकल जसिन लागठ । लेफ्टिस्ट ओ डेमोक्रयाटके सम्मिस्रन होक लौव विचार जर्मल असक लागठ । विचारले मै बामपन्थी व्यवहारले गोचा सर्वहारी । सर्वहारी गोचा कहबेला मै आपन विचार अन्सारके सरमिक सर्वहारा वर्गहन सम्बोढन कर असक लागठ । उ केल नाहि, उहाँके जिवनसैलि फे निमांग सर्वहारा वर्गिय बाटन । गइल उन्नाइस बरससे एक्कठो घरम बैठ्ठ । जौन कोठाम जैबो किटाव ओ पट्रिका ठुँसल रठिन । डेरम और चिजसे कागजके गन्ढ ढ्याउर अइठिन् । गन्ढ कलसे अन्याय हुइ जे डुइ डसकसे उहि सुवासिट बासके रुपम स्वास–परस्वास लेटि बच्ल बाट, अम्रिट बास कह परि पहिल पहिल कुछ असहजिल लाग महि । मुले आजकाल उह अव्यवस्ठिट मुले ग्यानके भन्डारले भरिभराउ कीर्तिपुरिक ठाँठि थारु समुडाय केल ना होक साहिट्य ओ भासाप्रेमिन्के पविट्र टिर्ठ बनस्याकल बा । हमार गाला मर्ना बेलाम परसंग उठठ्, मजा डेरा ओ घरक, फे ओस्ट सेराइठ । कुइ पुछ्ठ कि नाहि ? सर्वहारी घरभारा कसिक टिरठ, घर खर्च कसिक चलाइठ कैक ? साहिट्यकारहुक्र का सड्ड डुःख पाइ पर्ना लिखल बा कि का ? सर्वहारी गोचाके जिवनवृट्टि ह्यारबेर महसुस हुइठ । वहाँके साहिट्य ओ संस्किर्टि उप्परके लगाव ओ बलिडान डेख्क महि ट ल्वाभ लागठ । समाजहन डेलक बलिडानम एक्ल्हे सर्वहारी गोचाके केल निहो, सज्ज सर्वहारी परिवारके बा । भौजि ओ टिनठो हुर्कल बर्हल छाइन्के मजा खैना, लगैना रहरके बलिडानि बा । हमार समाज जट्रा सम्मान कर्लसे फे कम हुइ । ओसिन ट अर्ठपुर्न सम्मान अम्हिन हुइ नि स्याकल हो । सर्वहारी गोचा अप्पन्हे बटैल रलह एकचो साटि महिनाम जर्मलक हुइट हुँ, सायड उहमार जिउ मजाक लिह नि सेक्ल । मुले साहिट्य ओ संस्किर्टिके छेट्रम अढ्ययन अनुसन्ढान ओ लेखन ओ पोस्टा परकासन कैक नेपाली समाज खास कैक थारु भासा, साहिट्य, संस्किर्टिहन रिन टिर नि सेक्जैना गुन लगैल बाट । म्वार औपचारिक काठमान्डु बसाइ यात्रा उह मंजिलसे हुइलक मार मै जहिया फे पुगक लाग सहटैल रठुँ । बलाए विन बलाए, झबर झबर कोन्टि पुगजैठुँ । सायड छाइहुक्र ओ भौजि हमार सम्बोढन गोचा हन बिल्टाक चागो बनाडेल बाट । मै चागो हन चा कलक चाहल बेला गो कलक जैना अर्ठाट चाहल बेला जैना (अइना) मनैके रुपम परिचिट बाटुँ जसिन लागठ । लर्का रिसैलक जन्नि मन्खुनैलक ठेसे बहुट अन्टरंग बाट हमार बिच हुइठ । समय क्रमम संस्मरनम अइबे करि । मै यि लेखम हमार मित्रताके रहस्यके बारेम ढेरनक बिट्खोर्नास लागल बा । एकसट्ठी सालओर हो कि, एकचो नेपालगन्जम भेरी साहिट्यिक समाज गोचाहन सम्मानिट करबेर आपन बाबाहन फे डिउखरसे बलैल रलह । बाबा टिकाराम चौधरी आपन छावक् किर्टि ओ सम्मान डेख्ख आँखिभर आँस चुहैटि छावाहन बढाइ डेटि गर्विट हुइलक भावना सुनैल । उहाँसे बाट हुइबेला कहँट जिन्गिम पैसा कमाए नि सेक्गिल समाजके सम्मान सन्टुस्टि डेल बा, उह हो बँच्ना आढार । यि घटना पाछ मै योजनाबड्ढ रुपम लिख भिर्नु । सहिर्डयटा आकुर बहर्टि गइल । लौव लौव पोस्टा पहर्ना ओ लिख्ना म बहुट अन्टर रहठ कना बाट २०७२ सालम पहिला कविटा संग्रह निकारबेर महसुस कर्नुँ मैं । डस्या आघ निकर्ना किरिया कसम खैलक मनै पलपल पलपल डस्या आइटा, पोस्टाके स्वरुप बनैना ढन्ढा जुन अनिस्चिट हुइटि जाइटा । गोचा महि खिज्यइटि डिनक डिन हुर्जलैल, टब बिरहुल बसिया कविटा संग्रह निक्र स्याकल । मै पोस्टा निकर्नाम पास हुइनुँ । ओसिन ट मै लखारगिन, ढौरागिन ओ उल्झल मन गिटि क्यासेट ओ लौव चलन गिटि संग्रह निकार सेक्ल रनहुँ, मुले व्यवसायिक रुपम किटावके स्वरुपम पोस्टा निकर्लक अनुभव म्वारठे नि रह । उहमार महि लागठ भासा, साहिट्य लेखन ओ परकासनके लाग महागुरु हुइट गोचा । गइल डस बरसम निक्रल थारु भासक पोस्टा छप्नाम गोचक योगडान बाटन । सायड ढेउरनक पोस्टाम उहाँके जो भुमिका हुइहिन् । सक्कु पोस्टाके भुमिकाके लेखकिय पारिसर्मिकके हिसाब कर्लसे लाख उप्पर जाइ सायड, खोइ कैजन सम्झल काजुन, घटि भरोसा लागठ । लिख्क जिना लेखक ओ सम्पाडक काम कर्ना मनैन् निःसुल्क काम कसिक कर सेक्ठ ? महि अजिव लागठ । एकठो पचास पन्नक पोस्टा पहर्क विस्लेसन करक लाग कमसेकमम डुइ टिन डिन लागठ । उहमार असिन ह्यारबेर छुटि असक लग्ना मुले बरवार अर्ठ लग्ना म्वाका ओर झाँक मर्ना जाँगर फे कर्ना चाहि जसिन लागठ । डेस ढिल हालि संघियटाके सासकिय अभ्यासम जाइ । स्ठानिय भासा सरकारी कामकाजके भासा बनैना संवैढानिक व्यवस्ठा बा । वाकर लाग उच्चस्टरिय भासा आयोग गठन फे हो स्याकल बा । संविढानम व्यवस्ठा हुइलक साट प्रदेशम तराइसे छुना प्रदेश नं १, २, ३, ५ ओ ७ म थारु भासिन्के अवस्ठा डोसरा, टेसरा, चौठा स्ठानम बाट । उहमार भासिक मानकटा टय कर पर्ना महसुस कैक हालिसे हालि यि काम करक लाग पहल कर्ना क्रमम २०७३ साउनम दाङम पहिला उपलब्ढिमुलक बखेरि हुइल । हमार छुटुमुटु प्रयास लेख्य साहिट्यम हलचल मचल बा । थारु पट्रपट्रिका ओ पोस्टाम याकर अभ्यास हुइटि बा । यि एकठो बरवार प्रयास हो कना असक लागठ । पुरुपसे भक्खर अग्रज भुलाई चौधरी थारु भासा का हो कैक पोस्टा छपाक थारु भासाके पहिचानके सवालम बरवार योगडान डेल बाट । थारु भासाके मौलिकटा ओ पुर्न भासाके रुपम आपन पहिचान बनैना कामम बरवार योगडान हुइल बा । यि कामम हेलसारि कर्नाम गोचा सर्वहारी अगुवाइ कर्ल बाट । टट्व बिच घर्सन, घर्सनमसे टाप, टापमसे गटि मिल्ना बाट विग्यानके नियम हो । गोचा सर्वहारी ओ म्वार बिचम हुइलम सम्बन्ढ ओ अन्टरसम्बन्ढके कारन टाप पैडा होक हमहन रस रस नेंग्ना गटि परडान कर्ल । हम्र बटोइठि, थारु भासा, साहिट्य ओ संस्किर्टि जोगैना ओ विकास कर्ना विसयम राजनिटिक टहम ओठेभक्टि केल बा । यहिहन मुल राजनिटिक सवाल नि बनागिल हो । ओसिन रहठ ट टिन टिन ठो प्रज्ञा प्रतिष्ठान बनबेर एकजना प्राज्ञ थारु समुडायसे चुनजाइ पर्ना हो खोइ ट, आवाज उठल ? ढेउर उपलब्ढि गोचा सर्वहारीसे मिल्क कर्लक कामम सक्कु कामम स्वाँचलसे ढेउरनक उपलब्ढि मिलल बा । मुले एकठो बाटम हम्र सफलटा पाइ नि स्याकठुइ, उ हो राजढानि केन्ड्रिट थारु मिडिया हाउस बनैना काम, डुइ बरस पहिल बैकल्पिक थारु मिडिया हाउस बनाक थारु मुड्डाहन राष्ट्रिय ओ अन्टर्राष्ट्रिकरन कर्ना कैक बहस सुरु कर्लि । विढायक, व्यवसायि, पत्रकार, लेखक, पाठक सुभचिन्टक सबजन हौस्यइल, कुइ लाख डेना कल, कुइ करोडौके सप्ना डेखैल । सर्वहारी गोचाके नाउँम ‘चली गोचाली’ मासिक पट्रिका सुरु कैगिल । २०७२ सालम ५ अङ्क निकारट नि निकरट हमार डर्हार लचकगिल । सहयोगि लाखौ करोडौके लालच डेखुइया कबु पुछ नि अइल । हमार मिडिया हाउसके सप्ना मुअल ट नै हो, ढिकिर ढिकिर ढकढुइ केल चाल कर्टि बा । गोचा नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयसे सखिया नाच, गिटम कृष्णचरित्र विसयम विड्यावारिढिके सोढ टयार कर्ना ढ्याउन्नम लग्ल, मै आपन मानवअढिकार अभियानम । ज्वानम सखियक मेर्रिम उलुर उलुर मन्ड्रा बजाइकेर ठोर ठोर सुन्क ओ बटोइलक सुन्क कुछ कुछ जानकारि रह अस्टिम्कि । सखिया गिटक बट्कोही, मुले सोढपट्रक सल्पुर्न पोस्टा बुझाइबेर गोचा महि, खोंट्या खोट्या पुछ्ल, जान ना जान आपन जानल बुझल, महसुस करल बाट ओ सखिया पैयाक ख्वाँट बटइनुँ । उ क्रमम मोर ठप ज्ञान बर्हल । २०७३ सालके डस्यमम डस्या गोरपासु याट्रा चलैलि दाङसे बर्दिया राजापुर, जुन महा ठुम्रार रहल । लम्मा समयसम छुट्वा सर्वा बर्डा अस स्वटन्ट्र अढ्ययन अनुसन्ढान कर्टि रलक मनै, डैनिक पट्रकारिटा २०७३ अघनसे सुरु कर्ल काहुँ । किल्लाम बाँढल अस लागठ गोचा कैक हरडम सुनैठ । एकठो डैनिक पट्रिकाम एक महिना टिक ना सेक्क ड्वासर साप्टाहिक म्यागेजिनम काम सुरु कर्ल बाट । मन चम्पन नि हुइन् । थारु भासा, साहिट्य ओ संस्किर्टिके अढ्ययन लेखनम जवानि न्योछार कैसेक्लक मनै आज फे डैनिक गुजारा करक लाग पैला फुक फुक न्याग पर्ना कसिन अवस्ठा हो । कठ, जहाँ सरस्टने सम्मान नि हुइठ, उ समाज ओ डेस कब्बु उन्नटि नि करठ, सायड उहमार हो कि, हमार समाज चाहल असक गटि लिह नि स्याकठो । डुइ डर्जन पोस्टा लिखस्याकल स्रष्टा भुख्ल मुना अवस्ठा हुइना कट्रा लाजक बाट हो, अवस्य फे । अढ्यटाहन काम डिह नि सेक्ना हमार समाज ओ राज्य ह का कना हो ? कबुकाल अन्टरंग संघरिया हुइलक नाटाले स्टव्ढ हो जैठुँ । ट्याग, बलिडान ओ उपासनाके मुल्य नि हुइना हो कलसे कसिक समाज लौव उन्नट सभ्यटाके अंगानाम परगा डाब स्याकि ? महि कबु कबु महा हैरान लागठ । सर्वहारी गोचासे गोचालि भिर्क म्वार साहिट्यक जिवनम बहार आइल बा । मै उहाँहन साहिट्यक पठपरडर्सक मन्ल बाटुँ । महि पटा नै हो, मै उहाँहन आघ बहर्नाम कट्रा ढक्का लगाइ सेक्नुँ । मुले म्वार ठहर बा, नेपालम कृष्णराज सर्वहारी थारु साहिट्यके सबसे ढ्याङ्ग मठ्वा सगरमाथा हुइट, जेही संसारके मनै चुम्ना अभिलासा रख्ठ । ज्याकर लाग सब्जन सफलटाके सिखरओर पैला डौरैना जाँगर कर पर्ठा । निम्जौनि सर्वहारी गोचासे म्वार गोचालि गँठ्लकम एकठो बरवार सुट्र काम करल असक लागठ । उ हो, हम्र डुजन जसिन बाटि, ओस्टह रुपम स्विकार कर्ना, जवरजस्टि आपन विचार नि बोकैना । मित्रता हस्टछेपके विरोढि बाट हो काहुँ ।.सहकार्य ओ सहअस्टिट्व जो सहि ओ डिगो साठके आढार हो जसिन लागठ । संघरियक परगटिम गर्व करसेक्ना फे और ठुम्रार मनोभावना हो । विश्वास कर्ना ओ डिलैना मित्रताके हिरगरक ब्वाँट हो । कहावट बा कि आपन डुस्मनन् हजार मौका डेओ जे टुहाँर संघरिया बनजाए, ओ आपन संघरिया एकठो फे मौका ना डेओ जे टुहाँर डुस्मन बनजाए । उहमार हम्र अट्रा लम्मा डोस्टि जसिक बर्हैटि बाटि, पक्क झन झन् गझिंन हुइ । का कर कि हम्र थारु भासा, साहिट्य ओ संस्किर्टिके संरच्छन ओ विकासके लक्ष्य लेक गोचालि भिर्ल बाटि । हमार डन्डुर उक्वारम ढेउरसे ढेउर संघरियन आइट, बगाल ओ बल बर्हाइट कना अस्रा फे कर्ल बाटि । मै छुटिहमसे सलिमा हेर्ना बान पर्लक मनै । लाहि, अग्रर ओ चाना चोरक बेंच्क हुइलसे फे भिडिओ हेर्लक मै बिस्रैल नै हुँ । बर्दियक् कालिका गाविसके पच्छिउम मुसलमान ओ यादब समुडायके बाहुल्यटा रहल गाविस बा, मोहमदपुर । भोज विवाह, पुजाआजाम भारतसे नामुद नामुद नौटंकि लेक डेखाए आइट । भक्खरिक भुराबैस चहरल् लौरा हुइलक मार घरमसे जाइ नि पैलसे फे नुक नुक भाग भाग ड्रामा ह्यार जा जाए । कालिका, महमदपुर, गुलरिया कबुकाल नेपालगन्जसम सलिमा ओ ड्रामा ह्यार पुग्जाए । मै जर्मलक आठ बरस पाछ सायड छट्सि साल ओर रिलिज हुइलक सुपरहिट हिन्दी सलिमा दोस्ताना (मित्रता) हेर्क खोब रुइल रनहुँ । अमिताभ बच्चन ओ शत्रुघन सिन्हाके मुख्य भुमिका रलक उ सलिमाम सबजसिन गिट चर्चिट जो बा, उहम फे ‘बने चाहे डुस्मन जमाना हमारा, सलामट रहे डोस्टाना हमारा’ गिट ट उ बेला टहल्का मच्चैल रह । महि फे छुवल । इह गिट असक ह्वाए सर्वहारी गोचासे हमार मित्रता सलामट रह, जिन्गि भर ..। जय गुर्वावा बढैयाताल गाउँपालिका–७, मयूरबस्ती, बर्दिया साभारः लावा डग्गर त्रैमासिक (साहित्यकार कृष्णराज सर्वहारी विशेषांक) बरस–८, अंक–१, पुर्णाङ्क–२९, २०७३ (माघ, फागुन ओ चैत)

कमैया प्रथाको छुटेको अध्याय

रोज सरेसिकारः का हरढौवा, का गुरही

के थारूहरू थार मरुभूमिबाट आएका हुन् त ?

लाल आयोग प्रतिवेदन सार्वजनिकः शुभ साइत कहिया ?

कन्या स्वतन्त्रताको पर्व ‘चिरैं’

भोजम सम्धी लाग जैना चलन

थारू मन्टरके दस्तावेज

थारू साहित्य सम्मेलनः छोट दुरीके यात्रा नै ह‍ो

सुशीलके नजरमे सर्वहारी

जोहारी वकिलः थारु समुदाय ओ समयके पदचाप

जोहारी वकिल साप, आब कबु नाइ बजि ‘डिजे’