डफ रे डफ, मै टुहि जानुँ 

डफ रे डफ, मै टुहि जानुँ 

३५३ दिन अगाडि

|

२४ कात्तिक २०८२

थारू मौलिक संगीतको झंकार

थारू मौलिक संगीतको झंकार

३५४ दिन अगाडि

|

२४ कात्तिक २०८२

एआइबाट बनाइएको ‘मान लेनु साथी टुहिन’ बोलको थारू भाषाको गीत यसै साता युट्युबमा अपलोड भयो । महेश कुचिलाको शब्द, संगीतमा रहेको गीतको उत्कृष्ट भिडियोले पनि यो सर्वत्र चर्चामा छ । यसको देखासिकीमा थारू स्रष्टाहरूले आफ्ना गीत धमाधम एआइबाट गाउन लगाइरहेका छन्, भिडियो विना पनि युट्युबमा अपलोड गरिरहेका छन् । त्यसो त एआइले थारू शब्द सही उच्चारण नगरेको बहसको अर्को पाटो पनि सुरु भएको छ । एआइको सहायताले बनाइएका थारू गीतले जेनजी पुस्तालाई अवश्य आकर्षित गरेको छ । तर, खासमा यसले थारू मौलिक संगीतको झंकार बोकेको रैथाने संगीत थप ओझेलमा पर्दै गरेको अवस्था छ । यस आलेखमा थारू रैथाने संगीतबारे चर्चा गरिएको छ ।  थारू रैथाने लोकनाच भनेर मित्र नविन विभासले चितवन, नवलपरासी क्षेत्रको लट्ठी नाच आफ्नो युट्यूबमा हालेका छन् । सौराहा जाने र त्यहाँको होटलमा एक रात बिताउने जो कोही पर्यटक ढोलकको तालमा लट्ठी फन्नाउँदै नर्तक, नर्तकीहरू बडो जोशका साथ नाचेको अवश्य हेर्नु भएको होला । अध्येता सुशील चौधरीका अनुसार लट्ठी नाच विशेष युद्धकलासँग सम्बन्धित रहेको छ । जंगली जनावर धपाउने र दुश्मनलाई परास्त गर्न अभ्यास गर्दै जाँदा यो नृत्यको विकास भएको मानिन्छ ।  नाच्ने ताल फरक छ । यद्यपि थरुहटको सबैजसो क्षेत्रमा लट्ठी नाच चलनमा छ । दाङदेउखुरी भन्दा पश्चिम थरुहटमा ढोलक होइन, मादलको तालमा लट्ठी नाच नाचिन्छ । डफ गीतमा डफ बाजाबाहेक अन्य सबै नृत्यमा मादलको प्रयोग हुन्छ । नृत्यको शैलीअनुसार मन्जिरा, झाल, कस्टार, बसियालगायत बाजाको प्रयोग हुन्छ । बिरह गीतमा कुमालेले बनाएको ढुकुर आकारको पिलरु बाजा बजाइन्थ्यो, जुन अब देख्न पाइदैन ।  पश्चिमा थारू समुदायमा झुमरा, लट्ठी, मुङग्रह्वा, हुर्डुङ्ग्वा, झर्रा, मघौटा, बर्का, छोक्रा, कठ्घोरी लगायत नृत्य रहेको छ । त्यसैगरी दशैँँमा नयाँ गुरुवा (धामी) बन्न नाचिने अखरिया तान्त्रिक नृत्य हो । यसलाई शिवको रौद्र रूपमा नाचिएको ताण्डव नृत्यसँग तुलना गर्न सकिन्छ । ‘झ्वाङ झ्वाङ नक’ मादलको तालमा गुरुवा बन्न चाहनेहरू नाच्छन् । यो सँगै मुख्य गुरुवाले पचरा मन्त्र वाचन गर्दछन् । २०६२ सालमा यो पंक्तिकार नेपालगञ्ज मिडिया सेन्टरमा थारू भाषाको रेडियो कार्यक्रम ‘हमार सहिडान’ कार्यक्रमको उत्पादक थियो । संकलन गरेर ल्याइएको पचरा मन्त्र स्टुडियोमा सम्पादन भइरहेको बेला ‘हमार सहिडान’ कार्यक्रमको नाटक टोलीका सदस्य सोमलाल चौधरीलाई गुरुवा चढ्न पुगेको थियो । मन्त्र बन्द गरेपछि मात्रै उनी बिस्तारै काम्न छोडेका थिए । यसले थारू रैथाने गीत, संगीतको शक्ति सावित गर्दछ ।  हुर्डङ्वा नृत्य फूलवार लोककाव्य गायन गरी नाचिने प्रसिद्ध नाच हो । बर्कीमार अर्थात्् थारू महाभारतको बर्का नाच थारू समुदायको शास्त्रीय नृत्य हो । बर्का नाच, लट्ठहवा, मुंग्रह्वा, सखिया नाच बर्का पैयाँ खोट (ताल) मा नाच्ने चलन रहेको छ । सखिया नाच थारूहरूको भागवत पुराणमा आधारित नृत्य हो । कठघोरी नाचमा बाँसले घोडाको आकार बनाई त्यसलाई थारू नर्तकहरूले आफ्नो काँधमा भिरेर मादलको तालमा नाच्छन् । हातमा काठको मुङग्रा लिइ नाच्ने नाचलाई मुङग्रहवा भनिन्छ । झर्रा नाचमा नाच्नेहरू हातमा बाँसको मसिना सिन्काबाट बनाइएको दुवै हातमा एक एक मुठा झर्रा लिई नाच्छन्, जसलाई आपसमा हिर्काउँदा झर्राउने स्वर आउँदछ । यसै स्वरको आधारमा झर्रा नाच भनिएको हो । थारूहरूको नयाँ वर्ष माघ (माघी) को अवसरमा नाचिने नाचलाई मघौटा नाच भनिन्छ । मघौटा नाच नाचेवापत घरमुलीले दीपावलीमाझैं ढक्कीमा चामल, खानेकुरा र दक्षिणाको रूपमा नगद दिन्छन् ।  झुमरा, छोकरालगायत नृत्य बाह्रैमास नाचिन्छ । हाल मागअनुसार विभिन्न कार्यक्रममा प्रदर्शनीका लागि लगिने भएकाले अन्य नृत्य पनि बाह्रैमास नाच्न थालिएको छ । झुमरा नाचमा एकजना मादले, एक वा दुर्ईजना नाच्ने महिला हुन्छन् । कहिलेकाही मनोरञ्जनका लागि सोंगिया (जोकर) पात्र पनि हुन्छन् । छोक्रा/छोकरा भनेको एक अर्थमा केटा हो । पुरुष नर्तकहरूले महिलाको पोशाक लहँगा, चोलो, अघरान, चुरा, टिकुली आदि गहना आदि लगाएर विशेष प्रकारको तालमा नाच्ने एक लोक नृत्यलाई छोकरा भनिन्छ । त्यसो त झुमरा नाचमा पनि पहिले पहिले पुरुष नै महिलाको पोशाक लगाएर नाच्ने गर्दथे । झुमरालाई स्थान विशेषअनुसार झुमरी, झुमर, धुमर, धुमरा नाच पनि भनिन्छ । थारू समुदायमा ऐतिहासिक महत्व राख्ने बर्का नाचमा महाभारतको कथावस्तुलाई समेटेर नाचिन्छ । सबैजना पुरुषमात्र रहने यस नाच टोलीमा सयभन्दा बढी वा सो हाराहारीमा नाच्नेहरू हुन सक्छन् । त्यसैले यसलाई बर्का अर्थात् ठूलो नाच भनिन्छ । दशैँँको अवसरमा नाचिने यो नाचको लागि आर्थिक भार बढी, तन्त्र मन्त्रको प्रष्ट ज्ञान, धेरै सदस्य र प्रतिबद्धताको जरुरत पर्दछ । यो नाच गर्नुभन्दा पहिले गुरुवा (धामी) हरूले विभिन्न थरिका पूजा र बलीहरू चढाउँछन् । बर्का नाचलाई दाङ, जलौराका चन्द्रप्रसाद चौधरीको टोलीले मात्रै जोगाएको छ । लट्ठी, बर्का, लट्ठहवा, मुंग्रह्वालगायत नाचमा मादले र नाच्नेहरू जिउमा रंगीविरंगी कमिज, पिठ्युँमा मयुरको प्वाँख, दुवै काखीमा रातो सप्को, टाउकोमा फुन्ना लगाइएको टोपी वा सेतो वा रंगीन पगरी, नाडीमा फुन्ना लगाइएको कन्ठी, घाँटीमा फुन्ना लगाइएको गर्‍याला, कम्मरमा छोटोखाले धोती, खुट्टामा चप्पल या जुत्ता, कम्मरमा ठूलो खाले पेटीमा उनको घुँघरु र थरीथरीका गहना लगाएका हुन्छन् । मादलेहरूले पनि कम्मरमा विशेष श्रृङ्गार गरेर मादल भिरेका हुन्छन् । यसले थारू  समुदायको परम्परागत पोशाकको पनि प्रतिनिधित्व गर्छ ।  मादलको २२ ताल  ‘थारू संस्कृतिमा कृष्णचरित्र परम्पराको अध्ययन’ (२०७६) शीर्षकमा नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गर्ने क्रममा यो पंक्तिकारलाई थारू गीत, संगीतबारे पनि विशद् अध्ययन गर्ने मौका जुरेको थियो । दशैंमा नाचिने सखिया नाचमा २२ खोट (ताल) मादल बजाइन्छ । मेरो क्षेत्रकार्य रहेको दाङको घोराही उपमहानगरपालिकाको राजपुर गाउँका कालीप्रसाद चौधरीले मादलको तालको दस्तावेजीकरण गर्ने क्रममा १४ खोट मादलको ताल मात्र बजाउन सकेका थिए । उता गाउँमा सामूहिक नाचको क्रममा ७ खोट मात्रै मादलको ताल बजाइएको पाइएको थियो ।  झोङ्नक–झोङ्नक, टोङ घडोनक् टोङ, झोङ्नक घिल्डोक नक मादलको ताल सुन्ने बित्तिकै थारू  सखिया नाच भन्ने स्वतः बुझिन्छ । सखिया नाचको पुरै २२ खोट बजाउने मादले हराउँदै गएकोमा यो पुरै बजाउने को पो होला ? खोजी पस्दै जाँदा बर्दियाको बह्रैयाताल गाउँपालिका मयूरबस्तीका अभिन्न मित्र सुशील चौधरीले गाँठो फुकाइ दिए । उनले २२ ताल बजाउँदै त्यस तालको नामकरण पनि गरे । यसको नाम मात्रै सुनेर पनि नाचको शैली थाहा पाइन्छ । जस्तो कि चोल बुडी मड पिए अर्थात् हिँड हजुरआमा रक्सी पिउन तालको मादलले बुढाबुढीलाई हौस्याउँछ । हात्तीको हिँडाइ जस्तो लमक लमक, भेंडा घुमाउनेदेखि कुखुराको जुधाइसम्म नाचिने ताल छ । एक खुट्टाले उफ्रिदै लाइनमा छिर्ने, मादले र नर्तकी टाउको जोड्दै नाचिने, नर्तकीलाई लखेट्ने ताल छ । त्यस्तै, कानतिर संकेत गर्दै नाचिने, सैनिक परेडझैँ नाचिनेदेखि उफ्रिएर कुलो पार गरेजस्तो, छुपुछुपु रोपाइको शैलीको नाचको ताल पनि छ । उता बन्दुक ताकेझैँ, पंक्षी उड्दै गरेको शैली अनि परेवा जोडीले माया गरेझैँ नाचिने ताल पनि छ सख्यामा । यसबारे बिस्तृत कुनै अर्को लेखमा लेखौंला ।  नेपाली लोकसाहित्यमा पहिलो विद्यावारिधि गरेका दाङका डा गोविन्द आचार्यका अनुसार दशैं तथा तिहारको अवसरमा नाचिने थारू सखिया, पैंयाको संगीत सहितको गीत श्रवण गर्दा उनलाई मीठो निद्रा पर्ने गरेको छ रे । उनको भनाई छ, ‘निद्रा बोलाउने आफ्नो मौलिक रैथाने संगीत फालेर थारूहरूको नयाँ पुस्ता निद्रा बिगार्ने आधुनिक गीत संगीतको लतमा फस्दै गइरहेको देख्दा दुःख लाग्छ ।’ साभारः कान्तिपुर कोसेली, २०८२ कार्तिक २२ https://ekantipur.com/koseli/2025/11/08/22-rhythms-of-the-madal-in-tharu-music-45-49.html?

पुजा करट सम डिउँटा नै ट भुट्वा ?

पुजा करट सम डिउँटा नै ट भुट्वा ?

३५५ दिन अगाडि

|

२३ कात्तिक २०८२

                                                                                                                                                                               तस्विरः उदय आले सोम डेमनडौरा   ओंर्वा ना रो नि कि भुट्वा चुट्टरिम चिकिट् डि ।  मै यि छोटिहम सुन्लक बाट हो । डिहुरार कोन्टि जैना डर लाग । घर सुनसान रहल ब्याला कोन्टिम पैंठ्ना मुस्किल ह्वाए । स्कुलसे पहर्क आइल पाछ कोन्टिम किटाब ढर जाइ पर्ना । पिर्यारिम बरा ढिरसे पउलि सर्टि जाउँ । सर्याक सुरुक आवाज फे नि निक्रना मेरिक नेंगु टा कि डिहुरारम रलक भुट पटा ना पाइँठ । घुम्क आइबेर पिठि ख्वालहस कर । अन्ढ्ओइल बेर ठेगान डगुर्ना हो बहरि नि पुगठ सम ।  हमन हमार डिउँटन्क सम्मान नाइ कि हुँकहन्से डर पैडा कर्जाइठ । हमार रक्षा, सुरक्षा कर्ठ, मजा कर्ठ नाइ कि डर लगैठ । हमार बोल्ना टरिका फे उह मेरिक बा । डिउँटन् भुट कठि । डिहुरारम भुट बाट । भुटनक पुजा कर्लो कि नाइ ? टुन्हँक घरक भुट्वा कसिन बा ? ठन्ह्वमका भुट । भुटक मट्लब डुरवइना । भुटक मट्लब हमार बिगार कर्ना । आब प्रस्न उठठ्, का जे थारु भुट बगाइ भिरल बाट ? का जे डिहुरार ओ ठन्ह्वम जाइ छोर्क मन्दिरम जाइ भिरल बाट ? का जे ठारु डिहुरारम घोरि, मैया ओ गुर्वावाह ठान डेहक छोर्क कैयौ ठो मुन्टा हाँठ बनाइल् डेबि डिउँटन्हँक पोस्टा टाँग भिरल बाट ? याकर ट एक्कठो उट्टर बा, मन्दिर ओ पोस्टम रलक डिउँटा हुइट । हमार डिहुरार ओ ठन्ह्वम रलक ट भुट हुइट ।  जहोंर ठन्ह्वा बा, उ डगर लर्काहा जन्नी मनै नेंग्बे नि कर्ठ । भुट लाग्जैठ कना बिस्वास बा । गाउँम जब कौनो गार्हो सार्हो परठ ट गाउँक सझ्या ठन्ह्वम रलक डिउँटन् पुकर्ठि । गाउँभरिक मनैन्हँक साझा संस्ठा बरघर समिटि कहि या घरढुरिन् कहि समय समयम ठन्ह्वम पुजा कर्ठि । भ्वाज काजम उह डिउँटन साक्षि ढर्क, घुम्क बराट डुल्हि लिह जा जाइठ । फेर कसिक लग्ठ ट ? जेहिंसे हम्र सुख ओ खुसिक आस कर्ल बाटि, उ कसिक डुख डेठ ट ? अठ्ठिहँ हम्र गल्टि कर्टि बाटि ।  जब जब अन्ट कहुँ जाइ लग्बो ट डग्रिम मन्डिर डेख्टि कि हाँठ जोर्ठि । आपन लिल्हारिम हाँठ ट्याप ट्याप जोटाक ढ्वाग लग्ठि । टर आपन ठन्ह्वक डिउँटन ढ्वाग लग्ना ट का डुर डुर भग्ठि । आपन डिहुरारम रलक डिउँटावन ट कब्बु फे ढ्वाग नि लग्ठि । आभिन घर फुट्गैलो कलसे ट झन् डिउँटा बर्का छावक केल हो गैल । अउर जन्हँक डिउँटा आपन हो गैल ।  यि असिन हुइनाम हमार आपन कमजोरि बा । हम्र हमार पाटम रलक डिउँटनक नाउँ ओ महिमा जन्ल नि हुइटि । हमन पुर्खावन् जनैबे नि कर्ल ओ हम्र फे जन्ना कोसिस नि कर्लि । यि डेमनरौरा हुइट, यि जोगेठ्वा हुइट, यि जगनठ्या हुइट । खेख्रि मैया, गुवार्वा, सौंरा, बहर्नि, ब्याँटिक लठ्ठि, टरवाल लगायटक डिउँटन्क महिमा जन्ल नि हुइटि । हिन्दु ढर्म जसिन महादेव सम्हारकर्टा, लक्ष्मी धनक डेबी, सरस्वती बिद्यक डेबी, दुर्गा रक्षा करुइया जस्ट हमार गुर्वावा सृष्टिकर्ता, बहर्नि धनक डेबी, मैया रक्षा करुइया कैक हिंकहन् चिन्ह ओ चिन्हाइ नि स्याकठुइ । पाटम का जे पिठले हाँठक छाप मार जाइठ ? गुर्वावा कलोर्या गैयक छालाले का जे बना जाइठ ? याकर उट्टर हमार ठे नि हो । कागट साडा रहठ ट हम्र फाँक डेठि, जरा डेठि या उठैना वास्टा नि कर्ठि । टर उह कागजम अट्रा रुप्या कैक छापल रहठ ट गुहम गिरल पैसा उठाक फे ढो ढाक गोझ्यम ढर्ठि । याकर ट एक्क कारन कलक महत्व बुझ्ना ट हो काहुँ । उह मार जबसम हम्र हमार डिउँटन्क महत्व बुझ नि सेक्बी, टबसम हम्र हमार ढर्म, संस्कृर्टि बचाइ नि सेक्बी ।  हमार ठे गुर्वावक जल्मौटि बा । यि संसारक सिर्जना ओ प्रानिन्क जरमक बारेम उल्लेख करल बा । गुर्वावाक बारेम बोल्गैल यि थारुन्हँक महाकाव्य हो । थारु के हुइट ? थारुन्हँक ढर्म का हो, यिह महाकाव्य ब्वालठ । गुर्वावक जल्मौटिक पैल्हा स्लोकम यि पृठबिक उट्पट्कि बारेम कहल बा, हाँ हाँ रे पहिल ट सिरिजल ढुरिया ढुकुन अब डैया कल जुग घेरल मिरटि भुवन अर्ठाट्, यि पिर्ठबिक  उट्पट्टि हुइनासे पहिल ढुर्या ढुकुन डेख परल । विज्ञान फे यिह कहठ । ओसिहँक अंगार, पानी बर्सना, जलचर, थलचर प्रानिन्क जरम हुइना बाट बट्वा गैल बा । असिन पवित्र महाकाव्यहँ हमार पुर्खावन् मुहम ओ आपन डिमागम केल लेल रल । अइना पुस्टाहँ मजासे सिखाइ नि सेक्ल । पोस्टक रुप डिह नि सेक्ल । आपन सँग गर्यम लै गैल । ज्याकर कारन फे हम्र हमार ढर्मक बारेम जान नि स्याकठुइ ।  याकर प्रतिफल हम्र बरा निख मजा भोग्टि बाटि । जहाँ गरिबी ओ अन्धबिश्वास रहठ, उहाँ ढर्म ओ संस्कृटि जब फे संकटम परल रहठ । गरिबिक कारनक मौका छोप्क बिस्टारबादिन मुन्टा उठैना मौका पैठ । ज्याकर फल हम्र प्रटेक्छ भोग्टि बाटि । हमार थारुहुँक्र आपन डिउँटा फाँक भिर्डेल । अउरक डिउँटा अप्नाइ लग्ल ।  ढर्म ओ संस्कृटि पहिचान हो । यि बा कलसे टुँ बाटो, नि हो कलसे नि हुइटो । टुँ के हुइटो कना आढार का हो ट ? उहमार फे हम्र हमार ढर्म ओ संस्कृटि बचाइ पर्ना बा । विश्वम ढर्म ओ संस्कृटिक साम्राज्यबाद ओ बिस्तारबाद फैलल बा । ज्याकर चपेटाम थारु भुलभुला गैल बाटि ।  ढर्म संस्कृटि संकटम का जे ? मनै स्वभाविक रुपम परिवर्टन मन परैठ । ज्या लिरौसि लागठ, उह कर्ठ । कहुँ हमार संस्कार ओ संस्कृटिम अर्बर अभ्यास ट नि हो ? यि बिचार कर पर्ना बा । हमार ठन्ह्वक डिउँटा कठ्वले बनल बाट । घरक डिउँटा कठ्वा ओ माटिले बनल बाट । याकर टिकाउ बा कि नि हो ? याकर आकर्सन बा कि नि हो ? यि फे बिचार कर पर्ना बा । जबकि अउर जन्हँक डिउँटा कागटम, लुग्गम, स्वानम, चाँदीम, पिट्टरम आ सेक्लिन् । हमार डिउँटा रलक ठाउँम हम्र बरा कम सरसफाइ कर्ठि । ठन्ह्वम डर लग्टिक झप्स्यार हो राखठ । डिहुरार ओ मर्वम मक्रक झ्वाल लाग जाइठ । हम्र हमार डिउँटावन् असिक बेवास्टा कर्ठि । अउर जाटक मनै रोज्ज पुजा पाठ कर्ठ । बिसेस पुजा बिसेस डिनम कर्ठ । टर टिउह्वारक ब्याला आपन मेरिक चलन अन्सार पुजा कर्ठ । मने हम्र थारु टर टिउह्वार ओ बिसेस अवस्ठम केल पुजा कर्ठि । ज्याकर कारन आस्ठा ओ बिस्वास कमजोर हुइटि जाइटा कि कना लागठ । गुर्वा कलक झारफुँक करुइया केल हुइट कना हमारम गलत ढारना बा । गुर्वा गुरु हुइट । ज्ञान हुइलक मनै हुइट । पुजा पाठम गुरै कर्ना बिद्वान ओ गुनवान मनै हुइट । टर हम्र गुर्वा कलक भुट भगैना, झारफुँक कर्ना मनैयक रुपम सिमिट कैक महत्व घटा डेल बाटि । सरकारी संयन्त्र जबरजस्ट हिन्दुकरन कर्टि बा । हिन्दु ढर्मसे सम्बन्ढिट मठ, मन्दिर, पुजाआजा, धार्मिक कार्यक्रमक लाग लाखौं करोडौं छुट्या डिहठ । थारुन्हँक लाग फुटल कौरि फे नि रहठ । हम्र ना ट माँग जन्ल हुइटि ना ट हमार नेटन हमार डिउँटनक लाग कुछ कर परठ कना मजा चेटना हुइटिन । केक्रो पुजापाठ हुइबेर लाखौं दान कैडेठ टर आपन ढरम, संस्कार ओ संस्कृटिसे जोर्गिलक ढार्मिक कार्यक्रमक लाग ना ट चासो डेखैठ, ना ट सहयोग कर्ठ ।  हम्र छोटिहँ से पर्वट्यन्क दशैं, तिहार, रामनवमी, तिज, ऋषि पञ्चमी, स्वस्थानी, नाग पञ्चमी, जनै पूर्णिमक बारेम कक्षक किटाबिम घोट घोट पहर्टि अइलि । मस्टर्वन्क पिटाइ से बचक लाग पानी पियहस पिलि यि टिउह्वार । हिकन्हँक यिह टिउह्वारक छुट्टिम हम्र फे मग्नमस्ट होक मनैलि बल कै कैख । टर स्कुलम हम्र हमार माघ, डस्या, डेवारि, गुर्या, अस्टिम्की, अट्वारिक बारेम कब्बु पर्ह नि पैलि । असिक हुइल से ट हम्र अउरक डेबी डिउँटन्हँक बारेम भर निखोर निखोर जन्ना हुइलि । हमार डिउँटन भर भुट बनाक बिस्रा डेलि । यि हस्तक्षेपकारी राज्यक हमार उप्पर ठोपारल बाढ्यटा हो । जौन फाँडामे थारु बझ्टि गैलि ।                                                                                                                                                             बाउँ पाँजर लेखक सोम डेमनडौरा हुइट हुइट जसिहँक घर फुट्टि गैल थारुन् ओसिहँक बर्कान कि ट छोट्कान ओंर डिउँटा जैना ओ उहैं पलि रना । टबसे हमार फे डिउँटा बाट कना सम्झ नि सेक्ठ । आब उहिंका डिउँटा बोक्ना झ्याउ से छुट्कारा पाइहस हुइठिन् । ज्याकर घर डिउँटा बाट, हुँक्र फे ढिर ढिर पुजा घटैटि घटैटि डिउँटन फे कुल्वम लब्डाक घटा डेठ । आब भबिस्यक सन्टानहँ आपन डिउँटावन् कसिक चिन्हैना ट ? ओ उहिंका हमार पहिचान का हो कैक कसिक बुझैना ? यि सब्से बरवार प्रस्न खिझ्यैटि रहठ । कसिक बचाइ सेक्जाइ ढर्म ओ संस्कृटि ? जसिहँक हम्र गल्टि कर्टि बाटि ओसिहँक ठोर्चे केल बुद्धि लगैना हो कलसे हम्र हमार डिउँटा बचाइ सेक्डर्बि । टर याकर लाग अप्नक आस्था ओ बिश्वास भर नि मुव हुइल । मै के हुइटुँ, हम्र के हुइटि कना कुछ बुझाइ हुइना जरुरि बा ।  १. आपन लर्कन डिउँटा चिन्हाइः  जिहिंका हम्र हमार रक्षा करुइया कैक हमार डिहुरार, मर्वा ओ ठन्ह्वम बिराजमान करैल बाटि हुँकहन डेबी डिउँटा कैक चिन्हाइ । गुर्वावा, मैया, जगनठ्या, ढरमरज्वा, डेमनरौरा, जोगेठ्वा, डहरचन्डी, सौंरा, बहर्नी, ब्याँटिक लठ्ठी ओ टरवालक महत्व, महिमा ओ भुमिका बट्वाइ । २. डर्सन ढ्वाग कराइः  हम्र कहुँ बाहर डुर जाइ लग्ठि या कुहँसे अइलि कलसे हम्र हमार डिउँटावन् सम्झठि । याकर लाग जैनासे पहिल ओ कहुँसे आइल ब्याला डिहुरारम रलक डिउँटाव डर्सन ढ्वाग लग्ना बानिक विकास करि ओ कराइ । डग्रिम डेउठन्ह्वा पर्गिल कलसे सम्मान सहिट हमार डिउँटावन् ढ्वाग लागि । असिक करबेर क्वारम रलक, पन्ज्र रलक लर्का का जे असिक कर्ठ कैक मनम प्रस्न उठहिन् । हुँक्र एकडिन जरुर पुछहिं यि के हुइट डाइ ? हिंकहन् का जे ढ्वाग लग्ठ बाबा ? टब हम्र लरौसिसे हमार डिउँटावनक बारेम जनैना सक्छेम हुइबि । टब्बहँ से लर्का चिह्न्टि जैहिं हमार डिउँटावन् ।  ३. डेउठन्ह्वा सुढारः  गाउँक सझ्या डिउँटा बैठ्ना डेउठन्ह्वक हरेक डिन सरसफाइ कर परल । वाकर लाग गाउँक गुर्वा ओ केसौका ढरमसाला बनाक उहैं बैठ्ना मेरिक व्यबस्ठा मिलाइ परल । उहाँ ढरम्से सम्बन्ढिट पोस्टा, सिडी, सुन्ना सामानक व्यबस्ठा मिलाइ परल । हरेक डिन सन्झ्या, बिन्ह्या गुर्वा ओ केसौका डेउठन्वम पुजापाठ् कर्ना रिटि बैठाइ परल । ४. मन्टर लेना ओ बँट्ना रिटिः  ढ्यार जसिन गुर्वन मन्टर केल जन्ठ । यि मन्टरक अर्ठ का हो कैक पुछबेर अन्कना जैठ । थारुन्हँक धार्मिक काव्य महाकाव्य बा । गुर्वावक जर्मौटी, बर्किमार, फुलवार, सख्या गिटक अर्ठ, महट्व ओ कह खोज्लक बाट पुछबेर नि जन्टु कठ । जेम्न डिउँटावनक महट्व, भूमिका, ज्ञान, बिश्वास, आस्ठा बा उहिंका हम्र अर्ठ्याइ नि सेक्ली कलसे ट वाकर का महट्व । जब महट्व नि हो कलसे का जे घरम ढर्ना ? का जे पहर्ना ? का जे अउर जहन बुझैना ? एकठो गम्भिर प्रस्न । उह मार जे जन्ल बा, उहिंसे सिखि । अइना डिनम आपन घरक हरेक लर्कन यि ढर्मक काव्यक बारेम सिखाइ । ५. गुर्वा बनाइः गुर्वा बन्बो ट डुख हुइठ कना आब्बक गलट बुझाइ बा । गुर्वा टिन मेरिक रठ कना हम्र बुझाइ नि स्याकठुइ । पैल्हा गुर्वा हुइट गाउँक सझ्या डिउँटा सम्हरुइया । ज्याकर खास भुमिका गाउँक डिउँटावन् पूज्ना, मनैना ओ सम्हर्ना हो । यि गुर्वा चहलसे झारफुँक, गुरैपाटि फे कर सेक्ठ । टर हिंकन्हँक खास भुमिका गाउँक ठन्ह्वमका बर्का गुर्वाक जिम्मेवारिम बाँढक चाहि । हिंकन्हँक पारिस्रमिक फे हुइना चाहि । डोसर गुर्वा कलक घरक डिउँटावन् पुजा कर्ना ओ सम्हर्ना गुर्वा । जे आपन डेबी डिउँटनक बारेम जानठ ओ मन्टरक ज्ञान रठिन् । टिस्रा गुर्वा कलक मन्टर जन्ना ओ झारफुँक करुइया हुइट । असिक गुर्वन्क भावनाट्मक बर्गिकरन कर सेक्लसे अइना पुस्टाहँ गुरै ज्ञान, गुर्वा ओ गुर्वावा बन्ना प्रेरना मिल्टिन् । गुर्वा बन्ना कलक बुद्धट्व पैना हो । गुर्वा कलक ज्ञानी मनै बन्ना हो कना सिखाइ बनैना जरुरि बा । ६. घर घरम डिउँटाः  अउरक डिउँटा सजैना भर ठाउँ रना, हमार डिउँटा ढर्ना ठाउँ नि पुग्ना यि अज्ञानता हो । घरक आघ मन्दिर बनाइट । घरक भिटा भर पोस्टरम बनाइल् डेबी डिउँटा टाँगट । टर डिहुरारक एक कोन्वम अटा जैना आपन डिउँटन उस्टा डिहटि हम्र । यडि ढ्यार डिउँटा बाट कलसे समय अनुसार परिमार्जन कर मिल्ना छुट बा हमार रिटिरिवाज ओ संस्कारम । असिक फे ट कर सेक्जाइठ् । डिउँटा झ्याउ नि हुइट हमार जिना, चल्ना ओ रना आढार हुइट । ज्ञानक स्रोट हुइट । आस्ठा ओ पविट्रटाक प्रटिक हुइट । घरम डिउँटा बाट कलसे बाहिर फे डिउँटा बाट । मनम डिउँटा नि हुइट कलसे कहुँ फे नि हुइट । ७. ढर्मक सन्डेसः  आपन डेबी डिउँटन चिन्हाइ, आपन ढर्मक सन्डेसक बारेम अउर जहन जनाइक लाग कागट, लुग्गा, कठ्वा, पठ्ठर, स्वान, चाँडि, पिट्टर ओ जहाँ जहाँ सेक्जाइठ, उहाँ उहाँ छपाइ कर्ना जरुरि बा । लगैना लुग्गम का जे हमार डिउँटनक प्रतिक नि रना ? हमार गुर्वावक, सम्ह्रौटिक डुइ लाइन काजे छपाइ नि सेक्ना ? यडि असिक कर सेक्लि कलसे अउर समुडाय ओ ढर्मक मनैन हमार ढर्म, संस्कार, संस्कृटिक बारेम चासो बर्हहिन् कलसे हमार समुडाय भिट्टरक मनै आपन ढर्मक पर्टि मैया ओ सम्मान बर्हहिन् । ८. ढार्मिक प्रवचन उट्सबः पहिल पहिल घर घरम सत्यनारायणक खिस्सा बाचन ह्वाए । जिहिंका कम्र काठा कर्ना कहि । आब्ब गाउँ गाउँक, स्कुल स्कुलम महायज्ञ हुइठ । भागवत गीता महाज्ञान पाठ हुइट । ढार्मिक प्रबचन हुइठ । जेम्न मनै लाखौं लाख दान कैडेठ । जिहिंम प्रवचन कैगिलक बाट मनम ढर्ठ । हमार ठे फे ट गुर्वावक जर्मौटी बा । बर्किमार, फुलमार, ढुमरु, अस्टिम्कीक गिट बा । का हम्र याकर प्रवचन कर्ना, यिहिंका अठर््यैना ओ यम्न रलक ज्ञान बाँट नि सेक्ना ? जरुर सेक्जाइ । टर नि बुझठ सम कसिक कर्ना ट ? जिम्मेवारी ट हमार हो जे हमार पहिचान बचैना । गाउँ गाउँम डस्यक ब्यालम भ्वाँकर लगाक बर्किमार प्रवचन करि । अस्टिम्किक ब्यालम अस्टिम्कि काव्य, अट्वारिक ब्यालम भ्याँवक भजन, हार्या गुरैक ब्यालम गुवार्वक जर्मौटि या जौन ब्यालम फे प्रवचन उट्सब मनाइ सेक्जाइ । यडि अट्रा नि कर पैलि कलसे अइना बिस बरस्म थारु के हुइट कना प्रस्नक चिरफार हमार अइना पुस्टन करहिं नि सेक्हिं । ९. ढार्मिक पोस्टा डस्टाबेजिकरनः संस्कृटि का हो कैक पोस्टा निक्रटा । साहिट्य का हो, गजल, कविटा, बट्कोहिक बारेम पोस्टा छपटा । टर साहिट्यक मुल स्रोट रलक काव्य, महाकाव्य छपाइ नि स्याकठुइटि । गुर्वावक जर्मौटी, बर्किमार, फुलवार जसिन काव्यहँ आब्बक लर्काओं बुझ सेक्ना मेरिक लिरौसि, सरलिकृट बनाइ नि स्याकठुइ । यडि अट्रा कर सेक्लि कलसे हमार काव्य ओ ढर्मक ज्ञान अइना पुस्टा सहजसे अपनाइ सेकि । १०. झोंर्या अभियानः  ढार्मिक, साँस्कृटिक अभियान, उट्सब चलाइक लाग पैसा बरवार भुमिका ख्यालठ् । पैसा बा कलसे कुछ ना कुछ कर्ना उपाइ चलठ् । टर फे बिचार, ज्ञान, सचेतना, बौद्धिकता, सिर्जनशिलता, लगाब ओ झुकाब हुइना फे जरुरि बा । यडि मनै सोंच पैडा कर नि स्याकठुइट कलसे पैसा फे काम नि कर स्याकठ् । पैसा साढन हो साढ्य नि हो । साढनहँ चलाइ जान परठ् । टर यि ब्यालासम पुगबेर थारु समुडायम फे बहुट जे लिख पहर गैल बाट । उहमार बरवार बरवार काम करक लाग पैसा संकलन कर्ना, बजेट निकासा कर्ना, बजेट बिनियोजन कर्ना, योजना बनैना ओ कोस संकलन कर्ना जरुरि बा । गाउँ गाउँम गुर्वा, केसौका ओ चौकिडर्वक लाग टिहाइ उठैठ । यिह ब्याला ढार्मिक कोस बर्हाइक लाग सहजसे ठप टिहाइ उठाइ सेक्जाइ । किउ किउ पैसा टिहाइक रुपम डिह सेकहिं । झोंर्या अभियानक रुपमा हमार ढार्मिक उट्ठानक लाग कोस संकलन कर्ना सस्टा उपाय बा । ११. गुर्वा, केसौकनक सम्मानः हमार रिटिरिवाज ओ संस्कार, संस्कृटि सम्मान कर्ना मेरिक बा । डस्यम आपन पुर्खन पिट्टर डेक सम्मान जनैठि । घरम अइलक पहुनन् मान मर्जाट, स्वागट, सम्मान कर्ठि । टर जे गाउँक विकास, पहिचानक अख्वारि करठ या समुडाय चिन्हैना काम करठ ओसिन मनैन डेख्ना, सुन्ना ओ महसुस कर्ना मेरिक सम्मान डिह नि स्याकठुइ । कबुकाल बरवार कार्यक्रमम बलाक सम्मान कर्ना, वाकर भुमिका ओ कर्टव्यक बारेम प्रसंसा कैडेना हो कलसे मनैन् आभिन मजा काम कर्ना मन लग्ठिन । हमार गुर्वा, केसौका, चौकिडर्वा ओ सोर्हिन्यन् फे सम्मान कर सेक्लसे ढार्मिक ज्ञानक लाग उट्प्रेरना बर्हहिन । असिन कर्लसे अइना युवा पुस्टा फे गुर्वा बन्ना, ज्ञान लेना बानिक विकास ओ ढर्म, संस्कृटिक बारेम जन्ना जाँगर चलहिन । १२.स्थानीय तहहँ दबाबः अउर जन्हँक ढर्मक लाग मठ, मन्दिर बनैना जग्गा, बजेट छुट्याइ बन्ना हमार थारुनक डेउठन्ह्वा बनैना बजेट नि छुट्यैना ? यि ट बरवार बिभेद हो । यम्न डुइ मेरिक बा । चाल कर्लसे ठोर्चे डारहस कर्ना फे हेराडेना । कहुँ कहुँ चाल नि कर्ना । हम्र हमार ढर्म, संस्कृटि, संस्कारक संरक्छेन ओ विकासक लाग स्थानीय तहम लगाटार वकालट कर पर्ना बा । इहि आन्दोलनक मुद्दा बनाक लैजाइ पर्ना बा । ओसहक यि सवालम संघिय सरकार ओ प्रदेश सरकारह फे डबाब डेहहि पर्ना बा ।   १३. गुर्वावा डिवसः जबसम हल्ला नि कर्बो ट किउ निसुनठ् । किउ नि सुनठ् कलसे किउ नि जानठ् । यडि जन्ल नि हुइट जनैना ओ लिख्ना काम नि कर्ठ । उहमार, आब संसारक मानव समुडायहँ थारुन्हँक डिउँटा यि हुइटिन कैक जनाइ पर्ना बा । याकर लाग हार्या गुरै (बर्हनख्ना) क ब्यालम गुर्वावा डिवस ढुमढामक साठ मनाइ पर्ना बा । गाउँ गाउँम गुर्वावक प्रटिमुर्टि सहिट र्याली निकारि, गुर्वावक भजन गवाइ । टब कसिक नि चिन्हही हमार डिउँटावन ? गोंरि मराइ ढर्म, संस्कृटि, संस्कार, भेसभुसा, चालचलन हमार पहिचानक आढार हो । हमार संस्कृटि बा ट हम्र बाटि, यि नि हो कलसे हम्र नि हुइटि । यि बाट घाम जसिन छर्लंग बा । आपन डिउँटावन भुट जिन बनाइ । भासा बड्लि, बिचार बड्लि । आपन डिउँटावन डिउँटा कहि । डिउँटावन् चिन्हाइक लाग, ओइनक महिमा बर्हाइक लाग कमजोरि सँच्याइ ओ अपन गाउँसे सुढारक परगा बर्हाइ । जय गुर्बाबा ! राजापुर नगरपालिका, जोतपुर, बर्दिया, हालः नेपालगन्ज साभारः गोरखापत्र दैनिक, २०८२, कार्तिक १८, थारु भासा पृस्ठ demandaura.som@gmail.com

चुनाव कसका लागि ? चुनाव के का लागि ??

चुनाव कसका लागि ? चुनाव के का लागि ??

३५८ दिन अगाडि

|

२० कात्तिक २०८२

आवधिक निर्वाचन (चुनाव) लोकतन्त्रमा अपरिहार्य मानिन्छ । वालिग मताधिकारको प्रयोगमार्फत् हुँदै आएको आवधिक निर्वाचन यस पटक भदौ २३ र २४ गते (सेप्टेम्बर ८ र ९) भएको जेन–जी पुस्ताका युवा विद्यार्थीहरूको चरम भ्रष्टाचार विरुद्धको आन्दोलनले मुलुक प्री–इलेक्सनमा धकेलिन बाध्य भयो । त्यसले चुनाव कसका लागि, चुनाव के का लागि ? भन्ने सवाल खडा गर्न पुग्यो । अर्थात् चुनावलाई जेन–जी पुस्ताका आन्दोलनकारीले कसरी बुझ्ने हो ? के परिवर्तन संस्थागत गर्न यो चुनाव भरोसा गर्न लायक बन्ला ? जे भए पनि आगामी फागुन २१ गते चुनावको मिति घोषणा भएको छ । प्रतिनिधि सभा भंग गर्दै जेन–जी पुस्ताका युवा विद्यार्थीहरूको आन्दोलन सम्बोधन गर्न सम्माननीय सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा नयाँ निर्वाचन गर्ने म्याण्डेडसहित चुनावी सरकार बन्यो । भदौ २८ गते गठन भएको उक्त सरकार हाल पर्यन्त पूर्णता प्राप्त गर्न असमर्थ देखिनु नै यो सरकार प्रतिको नजरिया बुझ्न सकिन्छ । तथापि संक्रमणकालीन यो सरकारलाई शंकाको सुविधा छ, कारण संक्रमणकाल देश, समाज, एवं अर्थतन्त्र जताततै छ ।  त्यसो त लम्बिदो संक्रमणकाल अन्ततः जेन–जी पुस्ताका आन्दोलनबाट पलाएको आशालाई निराशामा बदल्ने अवस्था ल्याउँछ भने लोकतन्त्र सही अर्थमा संकटग्रस्त बन्दै जानेछ । यो जोखिमपूर्ण अवस्थाको आँकलन समयमा नै हुनुपर्ने हो । साथै, चुनावमा दलीय प्रतिस्पर्धा अनिवार्य ठहर हुँदा राजनीतिक सम्वाद तत्काल सरकारको प्राथमिकतामा हुनैपर्छ । किनकि स्वतन्त्र, भयरहित तथा निष्पक्ष निर्वाचनको लागि निर्वाचन आयोग र सरकार एक अर्काको परिपुरक बन्न जरुरी छ । संसदविहिनताको अवस्थामा सरकारले अध्यादेशमार्फत् कतिपय ऐन ल्याउने होला । यसरी अध्यादेशको भरमा लामो समय सरकारी रबैया जारी राखे मुलुक निरंकुशताको भुमरीमा जाने र द्वन्द्व बढ्ने प्रष्ट मार्गचित्र देखिन्छ तर चरम भ्रष्टाचार एवं राजनीतिक वेथिति विरुद्धको आन्दोलन यी परिवेश निर्माणमा सहयोगी बन्ने अवस्था छैन । बरु आफ्नो भविष्य सुनिश्चित गर्न जेन–जी पुस्ताका युवा विद्यार्थीहरू अझ संगठित भएर व्यवस्थित संघर्षका लागि अगाडि बढ्ने जुक्ति खोज्लान् । विभिन्न राजनीतिक दलभित्रै पुस्तान्तरणको एजेण्डा मजबुत बन्दै गर्दा उनीहरू त्यसको समर्थनमा बल प्रदान गर्लान् त ? उनीहरू जे सोच्दै छन्, देशको हितमा छ । त्यसले देश बनाउने जिम्मा अब युवाहरूको काँधमा छ भनी सन्देश प्रवाह गर्छ । जे होस्, अबको निर्वाचन पचास प्रतिशत युवा प्रतिस्पर्धीबिच सम्पन्न हुने देखिन्छ । किनकि पुस्तान्तरणको नाराले यहाँ दलका मठाधिशहरुको जोड पक्कै अधिक संख्याका उम्मेदवार विजयी बनाउन युवा उम्मेदवार छनौट प्राथमिकतामा पर्ने सम्भावना छ । त्यतिवेला उनीहरूको चुनौती भनेकै जेन–जी पुस्ताले गरेका शान्तिपूर्ण आन्दोलन र उक्त आन्दोलनसँग सम्बन्धित एजेण्डाको न्यायिक समाधान हुने विषय हो ।  के का लागि चुनाव ? नेपालको संविधान जारी भएको पनि एक दशक पुग्यो । रक्तरञ्जित यो संविधानलाई मधेसी, थारू लगायतका अधिकांश असन्तुष्ट जनता ठाडै अस्वीकार गरे । टीकापुर, कैलालीमा भएको थारू समुदायको जनविद्रोह राजनीतिक घटना भन्दा पनि अपराधीकरणको घानमा पारियो । लिम्बुवान आन्दोलन भुसको आगोझैं थिया,े जुन ‘नो कोशी’ आन्दोलन ताका प्रकट रुपमा देखा पर्यो ।  यता नेपो–किड्स जो जेन–जी पुस्ताका युवा विद्यार्थीहरूको उमेरकै हाराहारी थिए, उनीहरू राज्यशक्तिको दुरुपयोग गर्दै रवाफिलो जिन्दगी बाँच्दै गरेको देखिन्थे । यसरी भ्रष्टाचार र वेथिति झाँगिएको कारण युवाहरूको निजी भविष्य यो देशमा छैन भन्ने भाष्य बन्यो । निराशा दिनानुदिन बढ्दो थियो र यी सब कारणले राष्ट्रिय मुक्ति क्रान्तिको अपरिहार्यता देखिन थाल्यो ।  प्रतिक्रान्तिमा विश्वास गर्ने कथित राजावादीहरू अराजक बन्दै गरेको अवस्थामा समेत देशको शासक सम्भ्रान्त हल्का फुल्का ढंगले थामथुम पार्ने काम हुँदा चरम भ्रष्टाचार एवं वेथिति विरुद्धको आन्दोलनमा युवा अग्रसर देखिए । अन्ततः ३० घण्टाभित्रै करिब दुई तिहाईको खड्ग प्रसाद ओली नेतृत्वको सरकार ढल्यो । नेपालमा दशकैपिच्छे अर्को नयाँ क्रान्तिको युग आउने गरेको तथ्य सत्य सावित भयो । साथै, आफ्नो कमजोरी लुकाउने वहानामा विदेशी शक्तिको चलखेलमा पर्दा जहिले पनि दुर्दशा भोग्न हामी अभिशप्त छौं । हाल घोषणा गरिएको चुनाव विषम परिस्थितिको उपज हो । तसर्थ, यसको अलग्गै महत्व छ । विशेष गरी जेन–जी पुस्ताका युवा विद्यार्थीहरू जसको निर्णायक मत यो निर्वाचनमा रहनेछ, ती आफ्नो सुनिश्चित भविष्यको चिन्तामा छन् । र, उनीहरू त्यसको रोड म्याप बनाउँदा भ्रष्टाचार न्यूनीकरणलाई प्राथमिकतामा राखेका छन् । यसअघि पटक पटक मन्त्री एवं अन्य विभिन्न पदमा आसन ग्रहण गर्दै पुस्ता दर पुस्तालाई पुग्ने गरी अकुत सम्पतिको सञ्चय गरेको देखिएपछि ती सब उपर सम्पति शुद्धिकरण ऐनअनुरुप अनुसन्धान हुनुपर्ने एजेण्डा अगाडि सार्न थालेका छन् । त्यसले अबको निर्वाचनमा स्वच्छ छविका उम्मेदवारको खोजी हुने स्पष्ट संकेत गर्छ । चुनावमा जीत हार भइरहने भाष्य यस पटक क्रम भंग हुने गरी परिणाम आउन जरुरी छ । यसको अर्थ युवा विद्यार्थीहरू जो आन्दोलनमा अभिमत प्रकट गरे, त्यसको संस्थागत हुनुपर्छ । दलाल पूँजिपतिहरूको चंगुलबाट देशलाई बाहिर निकाल्ने र राष्ट्रिय पूँजिपति वर्गको संरक्षण अपरिहार्य भएको कारण यहाँ कमिशन र भ्रष्टाचारको जरामा उपचार गर्न हिम्मत देखाउने नेतृत्व देशले खोज्यो । यो जिम्मेवारी दलभित्रका युवाहरूले वहन गर्नु पर्ने भएको छ ।  संविधानको मर्म र भावनाबमोजिम समानुपातिक समावेशीतालाई कार्यान्वयन गर्दै संघीयताका पक्षमा स्वशासन मजवुत बनाउन गर्नुपर्ने काम थुप्रै छन् । विविधतालाई एकताको सुत्रमा बाँध्ने जुक्ति हामी सार्वभौम नेपाली जनताको वस्तुगत परिभाषा खोजी गर्नु आजको अनिवार्य शर्त ठहर भयो । तसर्थ, आमूल परिवर्तनका लागि यो चुनाव हुने परिस्थिति निर्माण गर्नु छ ।  कसका लागि चुनाव ? फागुन २१ गते घोषणा गरिएको चुनाव सम्पन्न हुनु जरुरी छ । कथंकदाचित यो चुनाव समयमा हुन नसकेको अवस्थामा संक्रमणकाल लम्बिने छ । त्यस्तै लम्बिदो संक्रमणकालसंगै देशमा जेन–जी पुस्ताका युवा विद्यार्थीहरूको आन्दोलनको पराकम्पन्न पुनः देखिन सक्छ । यी घटना परिघटनाहरू कालन्तरमा लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई प्रभावित हुने गरी अगाडि बढ्दै गएको खण्डमा जेन–जी पुस्ताका युवा विद्यार्थीहरूलगायत आमजनतामा संकट अनुभूति हुने पक्का छ । त्यस अर्थमा जेन–जी पुस्ता नै बढी सतर्क हुनु परेको छ । आफ्नो एजेण्डामा प्रतिबद्ध रहन जरुरी छ । राजनीति कुनै निश्चित पुस्ताका लागि देशमा हुँदैन र हुनु हुन्न पनि । यस पटक जेन–जी पुस्ता निर्णायक देखिएका कारण निर्वाचनमा उनीहरू ठोस भूमिका खेल्न सक्छन् । साथै, उनीहरू अधिकांश सामाजिक सञ्जालसंग जोडिएका कारण देश बाहिरसमेत प्रभाव बढाउन सक्छन् ।  भ्रष्टाचारको एक प्रमुख कारण चुनाव अत्यधिक खर्चिलो हुदै गइरहेको छ । स्वच्छ र ईमान्दार छविका कार्यकर्ताहरू पार्टीले जितोस् भन्ने चाहना राख्दा राख्दै आज विचौलियाहरूले पार्टीका मुख्य नेतृत्व वर्गको चुनावी खर्च उठाइ दिएवापत उनीहरूकै नियन्त्रणमा पार्टी चल्न थालेको देखिन्छ । तसर्थ, पार्टीले उम्मेदवार बनाएका जुन कुनै विचौलियालाई लक्षित गरी सामाजिक सञ्जालमार्फत् पर्दाफास गर्न लाग्ने वेला पनि हो यो निर्वाचन । साथै, विचौलियाको आडमा चुनाव खर्च उठाउने ती पार्टी नेतृत्वलाई पनि जेन–जीले भूमिका खेल्नुपर्छ । निर्वाचन आयोगले हाल विदेशमा श्रमस्वीकृति लिएर गएका नेपाली मतदाताहरूलाई मतदानको अधिकार दिने विषयमा छलफल गर्न लाग्दा पक्कै यसलाई व्यवस्थित गर्न सकिने सम्भावना बढ्यो । र, मताधिकार प्राप्त ती वैदेशिक रोजगारमा देश वाहिर रहेका मतदाताहरू आफ्नो भविष्यप्रति सजग र सुशासन कायम गर्न चुनावमा पहिलो पटक देश वाहिरबाट सहभागिता जनाउने सम्भावना बढेको छ । त्यसको प्रभाव विभिन्न दलहरूमा पनि देखिनेछ । तर, मुख्य विषय यहाँका सीमान्तिकरण र वहिष्करण भोग्दै आएका नेपाली जनता आफ्नो जनमत यसपटक आफ्नै स्वार्थलाई केन्द्रमा राखी प्रयोग गर्ने क्षमता विकास गर्न सक्नुपर्छ । त्यो भनेको नेतृत्वदायी भूमिकामा अब उनीहरू खारिन सक्नुपर्छ र प्रत्यक्ष कार्यकारी शासन प्रणाली स्थापना गर्न संविधान पुनर्लेखनमा मतैक्यता जनाउन लाग्नुपर्छ । अन्त्यमा, औपचारिकतामा यो चुनावलाई सीमित पार्न हुन्न । विशिष्ट परिस्थितिमा यो चुनावको मिति तोक्ने काम भएकाले यसलाई सबैको साझा नेपाल बनाउने संकल्प बनाउन जरुरी छ । भ्रष्टाचार र चरम वेथितिको एउटा कारण चाकरीतन्त्र पनि हो । सरकार अस्थिर बन्दै गर्दा कर्मचारी प्रशासनभित्र चाकरीतन्त्र राणाकालदेखि नै मौलायो । यसको क्रमभंगता आवश्यक ठहर भइसक्यो । यसलाई प्रष्ट रुपमा भन्नुपर्दा कर्मचारी प्रशासन लाचारीको साधन बन्न कदापी सुहाउँदैन । मौजुदा कानुनको अभ्यास सही तवरले कार्यान्वयनमा गयो भने पनि चुस्त प्रशासनको आभाष दिन सकिन्छ । चुस्त प्रशासनिक गतिविधिमार्फत् सेवा प्रदान गर्न सकेमा जनसेवा र सुरक्षामा परिवर्तन देख्न सकिन्छ । अन्ततःलजनता लोकतान्त्रिक संस्कार अबलम्बन गर्न बाध्य हुनेछन् ।  कुनै पनि वहानावाजीले निर्वाचन प्रभावित गर्न दिनु हुँदैन । अहिले सर्वोच्च अदालतमा प्रतिनिधि सभा पुनस्र्थापना गर्न रिट परेको छ । त्यो विषयमा सर्वोच्चले विधि प्रक्रिया मिलाएर निर्णय देला । तर, जनस्तरबाट चुनावी दवाव सिर्जना गर्न जेन–जी पुस्ता यो सरकारलाई सहयोग गर्नुपर्ने भयो । पहिले आफ्नो नाम मतदाता नामावलीमा प्रविष्ट गर्न अभियान चलाउने हो र दोश्रो विभिन्न दलभित्रै युवा उम्मेदवारका लागि आन्तरिक दवाव सिर्जना गर्नका लागि एकजुट रहेको देखाउन एजेण्डा ठोस गर्न सक्नुपर्छ । यी सब आत्मगत तयारीका लागि सहयोगी ठहर्छ ।  साथै, वस्तुगत परिस्थिति आफ्नो पक्षमा पार्न सामुदायिक तहमा देखिने मासु र मदिराको लतमा मत विक्री गर्ने परम्परा तोड्न व्यापक र सशक्त सुरक्षा नीति अबलम्बन गर्न सक्नुपर्छ । अर्थात् मत बहकाउमा होइन, बरु विचारमा सहमत भई हाल्न उत्प्रेरित गर्ने अभियान सञ्चालन गर्न सक्नु पर्छ । त्यसका लागि सुरुवात आफैंबाट गर्ने कि ? यस पटकको चुनाव हाम्रो आफ्नै लागि ! अब जागौं सबै सीमान्तिकरण र वहिष्करणमा परेका हामी सार्वभौम नेपाली जनता र लागौं स्वशासनको जगमा अब सुशासन अभ्यास गर्न । मतवाला मात्र होइनौं, हामी अब हिम्मतवाला बनेर मोर्चामा डटौं । यसो गरे कसो होला ?   

देउखुरी सामुदायिक पुस्तकालयको हरिबिजोग देख्दा मन रुन्छ

देउखुरी सामुदायिक पुस्तकालयको हरिबिजोग देख्दा मन रुन्छ

३६९ दिन अगाडि

|

९ कात्तिक २०८२

हरि पोख्रेल आजका मितिसम्म मेरो तीन दर्जन बढी संस्थाहरुमा सहभगिता रह्यो जसमध्ये २७ वटा संस्थामा पदाधिकारीको भुमिकामा रहेर काम गरें भनें चारवटा संस्थाको नेतृत्व पनि लिएँ । यी मध्ये देउखुरी सामुदायिक पुस्तकालय  गढवा र देउखुरी साहित्य मञ्च, लमहीमा  मेरो अलि धेरै लगानी छ। मेरै नेतृत्वमा भवन निर्माण पनि भए र यी दुबै संस्थाहरु राष्ट्रिय स्तरमा धेरै हिसाबले परिचित पनि छन् । यो मेरो आत्मालाप मात्र नभएर आत्मसन्तुष्टि पनि हो। अब प्रसङ्गमा जाऊँ:  पुस्तकालयमा नेतृत्व लिएर तीन वर्ष पछि मैले उपाध्यक्षलाई जिम्मेवारी सुम्पिएको हुँ। त्यो बेला कार्यक्रमबाट बचाएर राखेको ७ लाख पचासी हजार रुपियाँ बैंक खातामा सुम्पिएर संस्था दिगोरुपमा अगाडि बढोस्  भन्ने कामना पनि गरेको हुँ।  स्मरण रहोस् : संस्था दर्ता गर्दा मैले आफ्नो निजी खर्च गरेको हुँ, पुस्तकालय निर्माण गर्दा ३४ दिन बिदा लिएको हुँ, समुद्घाटनका बेला समय जुधेर आयोगको परीक्षा छुटाएको हुँ र दौडधुपमा खुट्टा मर्किएर हस्पिटल पनि चाहारेको हुँ। तेस्रो पटक पदाधिकारी चयन हुदा संस्था पुरै राजनीतिमय बन्यो। संस्थापकको कुरै छाडौं,संस्थागत मूल्यमान्यता र न्युनतम परामर्शका च्याप्टरहरु  समेत समाप्त भए । सबै राजनितिक दललाई भाग पुग्नेगरी पदहरु बण्डा लगाइयो र दुई धारको घमासान घोषणा भयो ।जब निर्वाचनको चरमोत्कर्ष देखा पर्यो तब केही महानुभावहरुमा "संस्थापक अध्यक्ष पनि छ  नि त "भन्ने चेत खुल्यो र लगत्तै फकाउने खालका भेटघाट शुरु भए । त्यसपछि के भयो भन्न जरुरी छैन। मूलत: यो समाजमा महिलाले नेतृत्व लिनु राम्रो पक्ष थियो र उहाँको जित भएपछि म जति खुसी भएँ त्यति आशावादी पनि भएँ। अघिल्लो समितिका आठओटा कमजोर पक्षको बारेमा जानकारी पनि गराएँ र सुधार गर्ने शुभकामना पनि दिएँ। दुर्भाग्य त्यो कार्यकालमा र त्यो अघिको कार्यकालका ६ वर्ष सम्मका बैठकहरुमा मलाई कुनै आमन्त्रण छैन।( यो कुरा झुट बोल्न हुदैन कि  पुस्तकालयका बाहिरी कार्यक्रमहरूमा  शतप्रतिशत निमन्त्रणा छ।) तर  यो पनि बुझ्न जरुरी छ कि बैठक योजना निर्माणको बसाई हो जसमा संस्थापकको उपस्थिति अनिबार्य जस्तै मानिन्छ। कार्यक्रम भनेको निम्ता हो फुर्सद भए जान सकिन्छ नत्र नजादा पनि केही बिग्रन्न। संस्थाका बारेमा केही  प्रश्नहरु अघिल्लो कार्यकालदेखि उठ्न थालेका हुन् ।संस्थापक हुँ भन्ने नैतिकताका आधारमा मैले धेरै कुरा सार्वजनिक गरिन र अहिले पनि गर्दिन। सबै प्रश्नहरु सत्यमा आधारित नहुन पनि सक्छन भन्ने हेक्का मैले राखेकै छु।  दोस्रो कार्यकालका अध्यक्षलाई पुस्तकालयमै पुगेर केही गुनासो राक्गेको हुँ।तेस्रो कार्यकालकी अध्यक्षलाई पनि तपाईको समितिमाथि प्रश्नहरु छन भनेर जानकारी गराएको हुँ र एउटा विशेष कार्यक्रमको आयोजना गर्न अनुरोध पनि गरेको हुँ ,हुन्छ पनि भन्नु भएको हो तर कार्यक्रम भएन बरु एकैपटक एक्कासी  अधिवेशन भयो। सरोकारवालाबाट मसङ्ग आएका केही प्रश्न जुन धेरैजसो आर्थिक जिम्मेवारीसङ्ग जोडिएका छन्  तिनको जवाफ अब कसले  दिनुहुन्छ मलाई थाहा छैन । पुस्तकालय आज चौथो अध्यक्षको खोजिमा छ ।अध्यक्षको पद हाइलाइटेड छ भनौं अध्यक्षको निकै ठुलो महत्व छ। निर्वाचन समिति बनेको छ। गत असारमा कर्मचारीले मलाई पुस्तकालयमा बोलाई  आफ्नो निजी पैसाले चिया खुवाउदै "यो अवस्थामा हामीले कार्यसमितिको साथ पाएनौं,तलब पाएनौं,हामी एक्लै भयौ , बोलाउदा कोही आउनुहुन्न, यही बाटो हिड्नुहुन्छ, परबाट हेर्नुहुन्छ, कोही सदस्यले त एक वर्षदेखि पाइला टेक्नुभएको छैन ,अब पुस्तकालय बन्द गरौं कि के गरौं  संस्थापक अध्यक्षलाई नसोधेर कसलाई सोधौं"भनेर  गुनासो गरेपछि  मेरो इज्जतका लागि भए पनि एक महिना ताला नलगाऊँ  म केही गर्छु भनेर मैले बोलेपछि पुस्तकालय ताला लाग्नबाट बचेको हो। मैले यो कुरा किन गर्दैछु भनें अबका पदाधिकारीका दावेदार ब्यक्तिहरुले पुस्तकालयको औचित्य, उद्देश्य र दिगोपना सम्झिनु पर्नेछ, इतिहास जति निमोठेपनि मर्दैन भन्ने बुझ्न जरुरी छ। नेतृत्व पो मेरो थियो, समर्पण र सहयोग त  आजीवन सदस्य,सहयोगदाता ,सल्लाहकार र   सिङ्गो समाजको हो नि!  राजनितिक चेतना म मा पनि छ । जति कुरा गरेपनि त्यहाँ जाने ब्यक्ति राजनितिक आस्था भएकै जाने हुन्  । तर राजनीति गर्नेहरुले कम्तिमा यो कुरा सोच्नु पर्थ्यो कि हामीले पठाएको मान्छे यो संस्थाका लागि योग्य छ । तर त्यसो हुदै भएन ।एउटा दलले पठाएको उपाध्यक्षले अहिले अध्यक्ष सम्हाल्नु पर्थ्यो अहँ सम्हाल्नुभएन,अध्यक्षको अनुपस्थितिमा जवाफदेही पनि बन्नुभएन।अर्को दलले लगातार सचिव पठायो, दुई कार्यकाल सचिव सम्हालेपछि तेस्रो कार्यकालमा सचिवको चुनाव लड्न जरुरी थिएन ,सचिव बन्नेले अध्यक्ष बन्ने हिम्मत गर्नुभएन बरु १० वर्ष बिताएर भर्र्याङ्  बनेको  आफ्नो होस उतार्नुभयो, झसङ्ग हुनुभयो। अर्को दलले कोषाध्यक्ष बनाएर पठायो । कोषाध्यक्षको पदीय दायित्व थियो ?अहँ थिएन उहाँले अझैपनि धेरै प्रश्नको जवाफ दिन सक्नुहुन्न ?  उपस्थिति पल्टाएर हेर्नेभो भने सदस्यको  उपस्थिति टिठ लाग्दो छ। कतिलाई त म कुन जिम्मेवारीमा छु भन्ने पनि थाहा रहेनछ ,नाम नभनौ ।संस्थामा  फरक पदहरु किन राखिन्छन ? यति कुराको हेक्का संस्थामा काम गर्छु भन्नेले हेक्का राख्नु पर्दैन ? मेरो अनुरोध छ: राजनितिक चेतना लिएर संस्थामा जानुस्  तर लापर्बाही नगरिदिनुस। यदी तपाईं योग्य र दक्ष हुनुहुन्छ भनें ५ जनाको लस्करमा लाइन लाग्नै पर्दैन । सोंच्नुस "कतै म कुनै कारणले अयोग्य छु कि? "अहिले उपाध्यक्ष हुनेले अर्को पटक अध्यक्ष सम्हाल्नुस, सचिव उपाध्यक्ष बन्नुस तर पटक पटक सचिव नबन्नुस ,आर्थिक क्षमता भएकोले मात्र कोषाध्यक्ष सम्हाल्नुस, सदस्य बन्नेहरुले एक एक वटा कार्यक्रम र कक्षहरु सम्हाल्नुस ,सद्स्य भएकोमा गर्व गर्नुस। आगामी दिनमा त्यसो भएन र गरिएन भनें विधान परिवर्तन हुनेछ र " कुनै पनि आजीवन सदस्य संस्थाको पदाधिकारी बन्न सक्नेछ" भन्ने प्रावधान ल्याइनेछ । म बाहिर नभएको भए सायद यो प्रस्ताव यसै अधिवेशनमा ल्याउथे । त्यसैले साथीहरु योजना बनाउनुस, ठाउँ ठाउँमा प्रस्ताव पेश गर्नुस। आजीवन सदस्यको रकम एक रुपियाँ पनि नमास्नुस। अक्षयकोष स्थापना गर्नुस।यो संस्था कसैले मिहिनेत गरेर जन्माएको हो भनेर सोंच्नुस, पुस्तकालय स्थापना गर्दाको पुस्तकमा के के लेखिएको छ ,योजना कस्तो छ त्यो पनि खोजेर पढ्नुस, मुल्यांकन गर्नुस् ,मनमा केही जाग्छ भने परामर्श गर्नुस् । अधिकतम बैठक राख्नुस, कार्यक्रमको पैसा जोगाउनुस,यो कमाउने ठाउँ होइन भन्ने सम्झिनुस। मलाई आफ्नो सन्तान जत्तिकै यो संस्थाको माया छ। बन्दाबन्दैको भवनमा रात बिताएको छु, संस्थाको हितमा ब्यक्तिगत दुश्मनी पनि भए होला, कसैको चित्त दुखाइए होला, खाजा  सम्म नखाँदा छुचो बनिए होला। धेरैले ब्यक्तिगत प्रस्तावमा नेतृत्व लिन आग्रह  पनि गर्नुभएको छ।म चाहेर पनि केही समय जिम्मेवारीमा आउन सक्दिन।   मलाई सम्झिने सबैप्रति नतमस्तक छु, सम्मानभाव प्रकट गर्दछु । समयले कुनै दिन फेरि फर्काउन सक्छ।पुस्तकालय बाँचोस तपाई हाम्रो इज्जत बढोस् । शुभकामना ।                  लेखक गढवास्थित देउखुरी सामुदायिक पुस्तकालयका  संस्थापक अध्यक्ष हुन् ।

हालसम्म प्राप्त थारु भाषाको पहिलो पुस्तक पुनः प्रकाशन

हालसम्म प्राप्त थारु भाषाको पहिलो पुस्तक पुनः प्रकाशन

३७४ दिन अगाडि

|

४ कात्तिक २०८२

सिद्धरत्ननाथ मठ, दाङ चौघेराका बदरीनाथ योगी तथा दाङ जलौराका चौधरी (गाउँका अगुवा) रूपलाल महतोले २०१६ साल वैशाख पूर्णिमामा दंगीशरण कथा, बडकिमार, गुरु बाबाकि जन्मौति पुस्तक प्रकाशन गरे । यद्यपि यसमा दुवैले आफूलाई सम्पादक/सङ्कलक नभनी प्रकाशक मात्रै उल्लेख गरेका छन् । हालसम्म प्राप्त थारु भाषाको पुस्तकमध्ये यो नै पहिलो हो । त्यसैबेला एक हजार प्रति छापिएको यसको मूल्य जम्मा एक रूपैया उल्लेख छ । गोरक्षपात्रदेवता श्रीसिद्धरत्ननाथ मठ घोराहीबाट २०८२ मा पुस्तक पुनः प्रकाशन भएको छ । योगी नरहरिनाथले प्रस्तुत पुस्तकको भूमिकामा सम्पादकहरूले उपयोग गरेका प्रमुख आदर्श पुस्तकहरू भनी सूची दिएका छन् । यसरी बदरीनाथ योगी र चौधरी रूपलाल महतोलाई प्रकाशक/सम्पादक दुवै भन्न सकिन्छ । रूपलाल महतो आफैले सङ्कलन गरेको बाहेक नीलवराही बस्ने पूर्ण बहादुर, महदेवा बस्ने नरांप्रसाद चौधरी, दाङ चटकमटिया बस्ने भोजुका बेटा, भारतका वेटा, रामलाल, जोगीराम, सीताराम तथा उत्तर तेघरा बस्ने वलीभद्र थारूको सङ्कलन गरेको पाण्डुलिपिबाट पनि उतार गरेको भनिएको छ । यस आलेखमा पुनः प्रकाशन गरिएको पुस्तकको सामान्य परिचय दिइएको छ । १. दंगीशरण कथा कुनै वेला दाङमा थारू राजा दंगीशरण थिए । तिनकै कथाको बारेमा दंगीशरण काव्यको जन्म भएको छ । बड्कीमार र गुर्वावक् जन्मौती थारू समुदायमा गायनको दृष्टिले महत्वपूर्ण भए पनि दंगीशरण काव्य गाइने परम्परा छैन । यहाँ सङ्कलित दंगीशरण कथा पनि थारू लवजमा छैन । यसको शुरुवातमा नै अथ दंगीशरण कथा प्राकृत भाषामा भन्ने उल्लेख छ । यसको भाषा शैली अवधीझै लाग्छ । दंगीशरण काव्यको अन्त्यमा कवि इशर दासको उल्लेख छ । उदाहरणका रूपमा केही पंक्ति उल्लेख गरिन्छ–  पहिले दंगीकर वीदा किन्हा, जाहि नेपाल राज तोही दिन्हा  पाँचो पाण्डव, हस्तिनापुर आवा, कौरव पति जयन्त यै ठावा ।  देव गये इन्द्रासन, कृष्ण द्वारका नाथ इशर दास कवि गोचर, रह्यो सामी के साथ जत सुनले फल स्मृति पुृराना, जत फल काशी डिल्हे दाना जत गुरु माला पिताको सेवा तत फलये, राश कन्हर देवा महापुन्य होइ ताके, कथा सुनय मन चितलाय इशर दास कवि भाषै, विष्णुलोकसे नर जाय । माथिको पंक्तिमा इशर दास कविले काशीबाट विद्या हासिल गरी सुनेको स्मृतिको आधारमा काव्य रचेको उल्लेख गरेका छन् । यो काव्य लेखी सकेर उनले जसले यो कथा सुन्यो, उसले महापुन्य पाउने, मनले चिताएको पुग्नेछ, कवि इशर दासको भाषा सुन्ने नर (मान्छे) विष्णुलोकमा पुग्ने भनेका छन् । यही काव्यका आधारमा महेश चौधरीले थारू भाषाको पहिलो आदिकवि इशर दास हुने तर्क गछ्र्र्रन् । यसरी लोककाव्यको सङ्कलनमा सिर्जनात्मक कार्य पनि देखिन्छ ।  २. बडकिमार महाभारतको कथा समेटिएको बडकिमार (बर्किमार) मा विभिन्न पैधार (खण्ड) दिइएको छ । यसमा कुल १२ पैढार (अध्याय) समेटिएको छ । जसमा लखागीर, जतीया मार, राउबेध, पसावर, बनिवास, घरबास, हँठ्यक मार, किच्का मार, सुसर्मक मार, मनसाधक, बर्किमार र स्वार्गारोहण पैढार रहेका छन् । देवीदेउताको समह्रौटी (स्तुती) गाउँदै बर्किमारको शुरूवात भएको छ । जस्तो स्तुतीको एक श्लोक हेरौं– पुरूव मै समिरौँ सुरज भरार, पछिउँ मै समिरौ देवी र अउतार उत्तर मै समिरौ हरिकविलास, लंका रि पवन समिरौ हनुमान  अर्थात् पुर्व उदाउने सुर्य देउतालाई म सधै स्तृती गर्छु, पश्चिम दिशामा अवतार लिने देवीहरूलाई, उत्तरमा हिमालय कविलाश (कैलाश) मा वस्ने महादेवलाई तथा लंका नष्ट गर्ने हनुमानलाई स्मरण गर्छु । त्यति मात्रै होइन, समह्रौतीमा आकाशका ईन्द्र, पातालका वासुकी, विद्याकी देबी सरस्वती लगायत रचनाकारले भुलवश लिन नसकेका सम्पूर्ण देवदेवीहरूको स्मरण गर्दै बर्किमारको कथा सुरूवात हुन्छ । यद्दपी विभिन्न सङ्कलकहरूले सङ्कलन गरेको बर्किमार महाकाब्यको समह्रौती पछि पहिलो अध्यायको श्रृङ्खलामा फरक–फरक प्रस्तुति छ (चौधरी, २०६७ः ९३) ।  बेबुरिक बिनायक झमकी उराय, बिना बुँदी तुहरी पाऊ घनिपति घन रे सुगा कई थोर, हृदा बइस मोति देहोर सिखाई, भगमोति शरण लिहनु तोंहर नाउ, देखी धरम देवी बन्धन बात । देश देश राजा कोदरा मगावै, चौदो जोजन भुँइया राजा उत्तीस खाँर, छोली छाली भुइया चापर होय,जेकर नाउ धर जीउ होय । देश देश राजा घोरिया बलावै, चौदो जोजन भुइया रे सिंचा, सिंची साँची भुइया सुचा होय, जेहीम गरावै राजा उत्तीम खाँ । उत बेद दुर्पती लइ जाउ, जेकर नाउर धनर जीउ होइ । देश देश राजा गोबरा मगावै, चौदो जाजन भुइया रे निपाय, निपी पोती भुँइया सुचा होय, जेहीम गरावै राजा उत्तीम खाँर । यहाँ द्रौपदीको स्वयमवरको प्रसँग छ । विभिन्न देशबाट राजकुमार निम्त्याइएका छन् । धर्नुवेदले जसले चरालाई भेदन गर्न सक्छ, उसैले द्रौपदीलाई  लैजाला भन्ने चर्चा छ । विपरो र भैया नान दुलार, राजा बैराठक बेह्री र गाई भली र भीवाँ अर्जुन धनुर्धर, कौरो मारी बहुत गाई । चह्र डौनागीर चह्र गंगेव, चह्र सकुनी चह्र सपकेवा हसटा चह्र बिबरु चह्र चह्र सकुनी चह्र सपकेवा हसटा चह्र बिवरु चह्र, चह्र भगदन्ता सुशर्मा बीर ।। भली र भीवाँ अर्जुन धनुर्धर, कौरो मारी बहुत गाई ।  एक लाख चह्र बरती गोपाल, दुई लाख चह्र घोर सवार छत्तीस लाख चल घोर सवार, सवा री लाख चल धनुर्धर भली र भीवाँ अर्जुन धनुर्धर, कौरो मारी बहुत गाई । जेट पीता चल घरम गँगेवा, दुवदान देह र दूत छिरकी त दिहल निरजल सोन, जियत राजा टीकाधार भली  भीवाँ अर्जुन धनर्धर, कौरो मारी बहुत गाई । यहाँ लाखौ घोडसवार कौरवहरूबाट असंख्य गौहत्या गरेको प्रसँग  छ । महाभारतका घटनाक्रमलाई समेटिएको यो गाथा दशैको बेला गरिने बर्का नाचको रूपमा गीत गाउँदै नाचिन्छ । बडकिमारको आधारमा नाचिने बर्का नाच ५/५ बर्षको अन्तरमा गरिए पनि यो असाध्यै खर्चालु छ । जस्तो नाच समापन पछि ४ बोका, १ भेडा, ४ सुँगुर, १०० वटा कुखुरा, बलि चढाउनु पर्छ । दाङमा २०१०, २०१५, २०२० र २०५५ मा गरि ४ पटक मात्रै वर्का नाच विधिवत रूपमा गरिएको छ (थारू दहित २०५७ः ४४) । यसलाई बडकिमारको सङ्कलनकर्ता दाङ जलौराका रूपलाल महतोको छोरा चन्द्र प्रसाद थारूको समूहले मात्र निरन्तरता दिएका छन् ।  ३. गुरुबाबाकि जन्मौति गुरुबाबाकि जन्मौति (गुरुबाबक् जन्मौटी/जल्मौटी) थारू जातिको चेतनाको प्राचीन अवशेष हो । यसमा सम्बत् १६४४ कार्तिक १० गते शुक्रबारको दिन लेखिएको काथा (कथा) भनिएको छ । त्यसको तल राज्य दाङ पश्चिम चरकमटिया बस्न्या चौधरी भोजुका बेटा, भारतका वेटा रामलाल जोगीराम सीतारामको सुर्षेल पुस्तक छापेर दिने भन्ने सँग्रहकालको २०११ मा लेखिएको छ । यस भनाईबाट सामाजिक परिवेश आजभन्दा ४ सय वर्ष अघिको छ । रचनाकाल यसभन्दा पनि निकै पूर्व हुनुपर्छ (आचार्यः २०६३ः १२८) । यस आधारमा गुरुबाबक् जन्मौती नेपालकै प्रथम सङ्कलित लोकसाहित्यको सामग्री बन्न सक्छ  (आचार्यः २०६३ः २१) । भनिन्छ, जुन समुदायमा सृष्टिको कथा छ, त्यो निकै आदिम समुदाय हो । गुरुवावक् जन्मौतीमा सृष्टिको कथा छ । यसको उदाहरण हेरौ– हाँ हाँ रे पहिल ट बर्स धुधीर कुहीर । आव दैया कलजुग घेरल मीरती भवन ।। आव डैया...... हाँ हाँ रे सोनकै झलकटाव अगीउनकै रेख जरी र धरती होइला र अन्ढार ।  हाँ हाँ रे चीरी चुरङगन मनुवा जरी र होइला र अन्ढार हाँ हाँ रे रुख बरिख बाट जरि जरि होइ र अंगार जरी धरती होइ र अंगार हाँ हाँ र इन्दर रानी इन्दर राजा भौना घुमा । चीरै भई घुमली मीरती भवन, चारीकोन पीरथमी खखट उजाड हाँ हाँ र एक छतर राजा रानी खेल हाँस करी मासुकै धोधार रकतमै बुँड हाँ हाँ र एक महिनवा गुरुबाबा नाहि सर्पुन एक महिनावकै कारी चीमटी होइ जा                 (योगी र महतो, २०१६ः ७७) अर्थात् कलियुगले घेरेर पहिले पृथ्वी धुलै–धुलो भएर कुहिरीमन्डलझैँ ढाकियो । पृथ्वीको गर्भमा रहेको खनिज लाभाको रूपमा चारैतर्फ विस्फोट भएर कोइलाको फिलिंगोसँगै आगो जाजवल्यमान देखियो । रुखवृक्ष, मनुष्य सबै अंगार भए । पृथ्वी अन्धकारमय भयो । यसै क्रममा इन्द्र राजा र इन्द्र रानी चरा भई पृथ्वीको परिक्रमा गरे । हाँसखेल गर्दा गर्दै रानीको गर्भ बस्छ  र पहिलो महिना कालो कमिलाको जन्म हुन्छ । यद्यपि सखिया तथा अष्टिम्की गीतमा जल, स्थलपछि कुशको उत्पत्ति भएको कथा छ । अन्तमा, २०१६ सालमा प्रकाशित भएको थियो दंगीशरण कथा, बडकिमार, गुरु बाबाकि जन्मौति ऐतिहासिक पुस्तक । डा गोविन्द आचार्यलगायतको सत्प्रयासमा यसको पुनः प्रकाशन हुनु अर्को ऐतिहासिक कार्य हो । स्टक सकिएका अन्य ऐतिहासिक पुस्तकहरुको पनि यथाशक्य पुनः प्रकाशन हुनु जरुरी छ ।  यहाँ चर्चा गरिएको सामग्रीको मुख्य स्रोत नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट प्रकाशित थारु साहित्यको इतिहास (२०७३) पुस्तकबाट लिइएको हो ।   

‘सर्वहारी’के सम्झनामे थारु ‘हेडसर’ लोग 

‘सर्वहारी’के सम्झनामे थारु ‘हेडसर’ लोग 

३८७ दिन अगाडि

|

२१ असोज २०८२

                                        दाङदेउखर, राप्ती गाउँपालिका–८, पिपरीक् पैल्हक हेडसर मंगलप्रसाद चौधरीक् घरअंगनामे लेखक कृष्णराज सर्वहारी आज्कल देउखरओर बटुँ । इहे कुँवार १० ओ ११ गते दाङ, घोराहीके कविला रेसोर्टमे हुइल ‘थारुज क्याराभान कन्क्लेभ’मे भाग लेना सिलसिलामे डस्यासे कुछ अगमने काठमाडौंक् खोभल्टिमेसे उटर गइल रहुँ । उ बहसमुलक कार्यक्रममे थारु समुदायसे सम्बन्धित १८ ठो कार्यपत्र अपनेमे ऐतिहासिक रहे । डस्यक् टिकाके बिहाने देउखर नारायणपुर होटल सिक्सटी नाइनमे थारु भासाके लावा डग्गर त्रैमासिक आपन १६औं बार्षिकोत्सव मनाइल, उ कार्यक्रमके बर्का पहुना रहुँ । इ लगायट फुटकर आउर फेन कार्यक्रम रहे ।  लावा डग्गर त्रैमासिकसे काठमाडौं, कीर्तिपुरमे सँगे रना मैगर संघरिया शत्रुघन चौधरीहे सम्मान कैटि रहि । उहाँसे उक्वार भेट करक लग उहाँक् घर दाङदेउखर, राप्ती गाउँपालिका–८, पिपरी गाउँक् भिट्टर खुँस्टल रहुँ । उहे गाउँक् मस्टरवा सुवर्णमान चौधरी गाउँमे डोरयइटि रहिँट । हुँकार घरसे पानी पिके निकरलि टे उहाँ कहलाँ, हेडमास्टर मंगलप्रसाद चौधरी बिमार बटाँ । चलि, एकघरि भेंट कर लि ।  पैल्हक हेडमास्टर मंगलप्रसाद चौधरीक् घर पुग्लि टे उहाँ बैसाखिके सहाराले बरबट्टि सरबट्सट्टि नेंग्ना प्रयास कैटि रहिंट । हमार लग बैठ्ना कुर्सी आइल । सँगे उहाँ फेन बैठ्लाँ । ८० बरसके उमेर टेक्टि रहल उहाँ पुछ्लाँ, ‘अपने सर्वहारी हुइ ना ?’ ओट्रा उमेर, उपरसे गुरुसे भेट नइ हुइल बहुट साल हो गइल रहे । महि बहुट फोंहि लागल कि ओट्रा बुढापामे फेन उहाँ महि पहिचन्लाँ । मंगल गुरुहे मैं काठमाडौंसे देउखर डस्या मन्ना बहानामे उप्रक् २ कार्यक्रमके जिकिर करलुँ । उहाँ कहलाँ, ‘अपेनक खबर लेटि रठुँ । बहुट खुसि लागठ, अपने लोग थारु भासा साहित्यहे मलगर बनैनामे दिलोज्यान डेके लागल बटि । मै टे अंग्रेजी बिसयके मास्टर बन्के जिन्गि भर अंग्रेजी भासा, साहित्यके वकालत करलुँ । अपन मातृभासा थारुके कोनो सेवा नै करे सेकलमे पस्टो लागठ । आब मन लागके का कइना हो, उमेर चला गइल ।’  गुरुसे उहाँक् घर बट्वइटि रहल समयमे संघरिया शत्रुघन चौधरी फेन काठमाडौंसे आ पुग्लाँ । उहाँ फेन एकघरि गुरुके उहाँ छिरलाँ । अपनेहे पुँछके अपनेहे हँुक्रा भरके पह्रैना उहाँक् सैलि बहुट मन परे कना सुनैलाँ ।   बिसं २०३७ सालमे मैं दाङदेउखर श्री बाल जनता उच्च मावि (पहिले मावि किल) मे ३ कलास पह्रेबेर मंगलप्रसाद चौधरी हेडमास्टर रहिँट । टब्बे ३ कलासके जिल्लास्तरिय परिक्षा होए । हेडमास्टरके रुपमे मंगलप्रसाद चौधरीके सहि करल ३ कलासके मार्कसिट मोर घरक् सन्डुखामे सुरक्षित रहल हस लागठ । टब्बे अंग्रेजी बिसय एकफाले ४ कलाससे किल पह्रा जाए । ४ कलास पह्रेबेर हेडमास्टर राजेन्द्रप्रसाद चौधरी आ पुगल रहिँट । उहाँक् फेन अंग्रेजी बिसय रहिन । मंगल गुरु सिसहनिया या गोबरडिहा सरुवा होके गइलाँ । महि अंग्रेजी राजेन्द्र गुरु जो पह्रैलाँ ।  राजेन्द्र गुरुके घर गढवा गाउँपालिका खर्गुपुर हुइन् । उहाँ हाल गउँहिम खेटिपाटिमे डँटल सुन गइल बा । बनगाँवा स्कुलिम जो उहाँक् डेरा रहिन । पियन देवी चौधरी उहाँहे खाना बनाके खवाइट । सुखके घरे जाके अटवारके स्कुल लग्नाबेला अपन गाउँ खर्गुपुरसे राप्ती लडिया नाँघके छिंगटपुर, राजपुर–बुटकह्वा, छुटकी घुम्ना हुइटि उहाँ स्कुल आइंट । अनुशासनमे महाँ आँखर उहाँक् बोलि सुन्के फेन हम्रे डराइ । छुटकी घुम्नाक् मैं डग्रक आँरिटिर बन्सि लगाइक डराउँ । उहाँ भल्भाग इहे डगर अइहिं ओ महि बन्सि लगाइट भेटैहि टे मोर का हाल हुइ कना लागे । भल्चे उ नौबट नै आइल ।  आइ, जे जहाँ बटि, आ आपन गुरुलोगनके कर्लक योगदानके पोस्टा बनाइ । गुरुन्हे असलि गुरु दक्षिणा इहे रहि कि ?  राजेन्द्र गुरु पाछे लर्कापर्का, गुरुमासहिट सपरिवार स्कुल अइलाँ । उहाँक् बर्का छावा सुरेन्द्र चौधरी ओ बर्कि छाइ सुनिता चौधरीसे हम्रे क्लासमेट हुइ । उहाँक् मझला छावा पैल्हक सांसद योगेन्द्र चौधरीसे हमारसे छोट कलासमे पह्रिट । उहाँलोगनसे मै महा हलि घुलमिल हुइलुँ । कबो जबो उहाँलोगनके भन्सम् मिझ्नी फेन खइलुँ । स्कुल पह्रहि बेर उहाँलोगनके घर खर्गुपुर पहुनि खाइ फेन गइलुँ ।                                                   पैल्हक हेडसर राजेन्द्रप्रसाद चौधरी बर्का छावा सुरेन्द्र चौधरीहे डसैहा टिका लगाके आर्शिवाद डेटि, साथमे गुरुमा । पहिले एसएलसी परिक्षम् किल ब्याक लागल सुन्जाए । अम्रिकासे पह्रके आइल राजेन्द्र गुरु ४ कलास पह्रेबेर अंग्रेजीमे ब्याक लगा डेलाँ । ६ कक्षम् पह्रना डाडु ऋषिराजके फेन उहे बिसयम् ब्याक लाग गइल रहिन् । संघरेन पास होके फोहाइट । हम्रे जुन मुँह लट्कोइले कोचिङ कलास पह्रे जाइ । ब्याक डेके पास हुइलि, डोसर बरससे डाडा भाइ फस्ट सेकेन आइ लग्लि । राजेन्द्र गुरुके छोटे कक्षम् ब्याक लगाके कोचिङ कलास पह्राके मौका परिक्षा डेह्वाके लर्कन पह्राइप्रति सचेत करेन गुन मैं जिन्गि भर भुलाइ नइ सेकम । इ संझनाके पुँछि जोराके कोनो डिन लम्मा बनइना मना बा । महि लागठ, मंगलप्रसाद, राजेन्द्र प्रसाद चौधरी जे जिन्गि भर अंग्रेजी भासाके सेवा करलाँ । उहाँलोगनके अंग्रेजी साहित्यके टमान मिथक थारु भासामे अपने मौलिक साहित्यमे उटारके थारु साहित्यके बखारि भरे सेक्टाँ । समय गुजर सेकल । आब उहाँलोगन्से बट्वाके शिक्षा, समाज सुधारमे उहाँलोगनके कइलक योगदानके मजा पोस्टा बनाइ सेक्जाइठ । देउखर गंगदी स्कुलके हेडसर पुरन चौधरी फेन बहुट बरस पह्रैलाँ । आइ, जे जहाँ बटि, आ आपन गुरुलोगनके कर्लक योगदानके पोस्टा बनाइ । गुरुन्हे असलि गुरु दक्षिणा इहे रहि कि ?