भाषा हराउनु भनेको केवल शब्द गुमाउनु होइन, सम्पूर्ण संस्कृति, सोच्ने तरिका र इतिहास गुमाउनु हो । जब कुनै भाषा हराउँछ, त्यो समुदायको सामूहिक स्मृति पनि मेटिन्छ । तामाङ भाषामा लुकेका कथा, गीत, ऐतिहासिक गौरव, उसको सभ्यता र जीवनशैलीका प्रतीकहरू हराउँछन् । त्यसैले तामाङ भाषाको संरक्षण केवल तामाङहरूको मुद्दा होइन, यो नेपालको सांस्कृतिक अस्तित्वसँग सम्बन्धित विषय हो ।

तामाङ भाषा ताम्सालिङ क्षेत्रका जनताको जीवनको अङ्ग हो । यस भाषाले केवल गाउँघरको बोली होइन, समाजको आत्मा बोलेको छ । तर विगत केही दशकयता, नेपाली र अंग्रेजी भाषाको प्रभावले यो भाषालाई ओझेलमा पारेको छ । विद्यालयहरूमा मातृभाषा शिक्षाको अभाव, शहरमा रोजगारीका लागि गाउँबाट हुने पलायन र डिजिटल माध्यममा तामाङ भाषाको न्यून उपस्थितिले भाषा सिक्ने र प्रयोग गर्ने अवसर घटाएको छ ।

तामाङ भाषा बचाउन सबै तहका व्यक्तिहरूले जिम्मेवारी लिनुपर्छ । पहिलो जिम्मेवारी समुदाय आफैंको हो । समुदायका अभिभावकहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई बाल्यकालदेखि नै तामाङ भाषामा कुरा गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । घरमा मातृभाषा बोल्ने वातावरण सिर्जना गर्न सकियो भने, भाषा स्वाभाविक रूपमा जोगिन्छ । भाषाको शिक्षा पहिलो विद्यालय घर हो भन्ने कुरा बिर्सिनु हुँदैन ।

दोस्रो जिम्मेवारी शिक्षालय र शिक्षण प्रणालीको हो । विद्यालयले मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षा दिने नीति प्रभावकारी रूपमा लागू गर्नुपर्छ । नेपालले बहुभाषिक शिक्षा नीति बनाएको छ तर यसको कार्यान्वयन कमजोर छ । स्थानीय तहले विद्यालयमा तामाङ भाषाका शिक्षक नियुक्त गर्न, पाठ्यपुस्तक विकास गर्न र बालसाहित्य सिर्जना गर्न ठोस पहल गर्नुपर्छ ।

तेस्रो, राज्यको भूमिका निर्णायक हुन्छ । संविधानले भाषिक विविधताको संरक्षणको अधिकार दिएको छ, तर नीति र बजेटले त्यो प्रतिबद्धता प्रतिबिम्बित गर्न सकेको छैन । राज्यले मातृभाषा सञ्चारका माध्यमहरूलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ— जस्तै रेडियो, टेलिभिजन, अनलाइन प्लेटफर्महरूमा तामाङ भाषामा कार्यक्रम उत्पादन गर्न सहयोग गर्नुपर्छ । त्यसैगरी, तामाङ भाषाका लेखक, गायक र कलाकारहरूलाई अनुदान र प्रोत्साहन दिनुपर्छ, जसले भाषाको सौन्दर्यलाई जनतासम्म पुर्याउँछन् ।

चौथो, बौद्धिक वर्ग, लेखक, साहित्यकार र पत्रकारहरूको भूमिका पनि महत्वपूर्ण छ । उनीहरूले तामाङ भाषामा साहित्य, कविता, कथा र नाटक लेख्नुपर्छ । भाषाको विकास लेखन, प्रकाशन र अभिव्यक्तिका माध्यमबाट हुन्छ । युवाले सामाजिक सञ्जालमा तामाङ भाषामा सामग्री सिर्जना गर्नुपर्छ— भिडियो, गीत, ब्लग, वा पोडकास्ट जसले नयाँ पुस्तामा गर्व र लगाव जगाउँछ ।

पाँचौं, स्थानीय सरकार र गैरसरकारी संस्थाहरूले भाषा संरक्षणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्नुपर्छ । भाषिक उत्सव, कविता प्रतियोगिता, सांस्कृतिक मेला र तामाङ दिवसजस्ता कार्यक्रमले समुदायमा जागरण ल्याउँछ ।

तर केवल कार्यक्रम र नारा पर्याप्त हुँदैन । भाषा जोगाउन भावना र अभ्यास चाहिन्छ । जबसम्म मानिसहरू आफ्नो भाषामा गर्व गर्दैनन्, तबसम्म त्यो भाषा बाँच्दैन । तामाङ युवाहरूले आफ्नो पहिचानको हिस्सा भनेर भाषालाई पुनः आत्मसात् गर्नुपर्छ । शहरमा पढ्ने वा विदेश जाने तामाङहरूका लागि पनि मातृभाषा सिक्ने र प्रयोग गर्ने अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ— जस्तै अनलाइन कक्षा, मोबाइल एप वा युट्युब च्यानलमार्फत ।

भाषा संरक्षण केवल अतीतको सम्झना होइन, भविष्यको निर्माण हो । यदि हामीले आज भाषा जोगायौं भने, हाम्रो सन्तानले भोलि आफ्नो जरा बिर्सिँदैन । तर यदि हामी मौन रह्यौं भने, केही दशकपछि तामाङ भाषा इतिहासका किताबमा मात्र बाँकी रहनेछ— “कहिलेकाहीँ बोलिने एउटा पुरानो भाषा” भनेर ।
त्यसैले हाम्रो आव्हान छ— तामाङ भाषा जोगाउनु सबैको साझा जिम्मेवारी हो । यो केवल भाषाविज्ञ अमृत योन्जन तामाङ, तामाङ डाजाङ परिवार र केही तामाङ समुदायको हैन, यो सम्पूर्ण नेपाली समाजको सांस्कृतिक गौरव हो । भाषाको रक्षा गर्नाले विविधता बचाउँछ; विविधता बचाउँछ भने मात्र हाम्रो अस्तित्व बलियो हुन्छ ।

साभारः डाजाङको २१८ औं अंकको सम्पादकीय